ملون در بارداری؛ فواید، مضرات و نکات ایمنی مصرف

اگر این روزها هوس یک برش ملون خنک و شیرین کرده‌اید، خبر خوب این است که خوردن ملون در بارداری برای بیشتر زنان مجاز و بی‌خطر است. ملون میوه‌ای کم‌کالری و آبدار است که مقداری ویتامین C، پتاسیم و فیبر دارد و می‌تواند بخشی از سهم روزانهٔ میوهٔ شما باشد. بااین‌حال، دو نکته از خود میوه مهم‌تر است: مقداری که می‌خورید، به‌ویژه اگر قند خونتان بالاست، و اینکه ملون را چطور می‌شویید، می‌بُرید و نگه می‌دارید. در ادامه بدون اغراق توضیح می‌دهیم ملون واقعاً چه چیزی به شما و جنین می‌دهد، چه ادعاهایی دربارهٔ آن پشتوانهٔ علمی ندارد و در چه شرایطی باید با پزشک مشورت کنید.

آیا خوردن ملون در بارداری مجاز است؟

بله. هیچ‌یک از راهنماهای معتبر تغذیهٔ بارداری ملون را در فهرست خوراکی‌های ممنوع قرار نداده‌اند. ملون در اصل یک میوهٔ معمولی است و تکلیف آن در بارداری تفاوت چندانی با سیب، پرتقال یا هندوانه ندارد. آنچه ملون را کمی متفاوت می‌کند، دو ویژگی است: شیرینی آن که روی قند خون اثر می‌گذارد، و پوست زبر و بزرگش که ممکن است آلودگی خاک یا باکتری را با خود داشته باشد و هنگام برش به گوشت میوه منتقل کند.

پس اگر دیابت ندارید، پزشک محدودیت خاصی برایتان تعیین نکرده و میوه را درست می‌شویید و تازه می‌خورید، می‌توانید با خیال راحت از ملون لذت ببرید. اگر دیابت دارید یا در آزمایش‌های بارداری قند خونتان بالا بوده است، ملون همچنان ممنوع نیست؛ فقط مقدار و زمان خوردن آن باید حساب‌شده باشد که در ادامه توضیح می‌دهیم.

ملون، طالبی، خربزه، گرمک و شمام چه فرقی با هم دارند؟

همهٔ این میوه‌ها از یک گونهٔ گیاهی و از خانوادهٔ کدوئیان هستند، اما رقم‌هایشان با هم فرق دارد. ملونی که در بازار ایران می‌شناسیم معمولاً گرد است، پوستی صاف و یکدست دارد و گوشت آن سبز روشن و بسیار شیرین است. نزدیک‌ترین معادل آن در منابع انگلیسی «هانی‌دیو» (honeydew) است. طالبی گوشت نارنجی و پوستی توری‌شکل دارد و از نظر ویتامین A غنی‌تر است؛ اگر طالبی را بیشتر دوست دارید، مقالهٔ جداگانهٔ طالبی در بارداری را هم ببینید.

خربزه معمولاً کشیده‌تر و درشت‌تر است و گرمک بافتی نرم‌تر و عطری ملایم دارد. شمام هم میوه‌ای کوچک و بسیار خوش‌بوست که بیشتر برای عطرش شناخته می‌شود. نام‌هایی مانند «جانان» یا «شاه‌پسند» را نیز ممکن است در بازار برای برخی رقم‌های ملون یا خربزه بشنوید؛ این نام‌ها بیشتر تجاری یا محلی‌اند و از نظر ایمنی در بارداری، همان نکته‌های ملون دربارهٔ آن‌ها هم صدق می‌کند. برای اطلاعات بیشتر دربارهٔ خربزه در بارداری می‌توانید مقالهٔ مخصوص آن را بخوانید.

ارزش غذایی ملون؛ واقعاً چه چیزی به شما می‌دهد؟

بسیاری از متن‌هایی که دربارهٔ ملون می‌خوانید آن را «سرشار از اسید فولیک، آهن و ویتامین K» معرفی می‌کنند. وقتی به داده‌های آزمایشگاهی وزارت کشاورزی آمریکا (USDA) دربارهٔ هانی‌دیو نگاه می‌کنیم، تصویر کمی متفاوت است: ملون منبع خوبی از آب و ویتامین C است، اما سایر ریزمغذی‌ها را به مقدار کم دارد. جدول زیر مقادیر تقریبی را در صد گرم ملون خام نشان می‌دهد. توجه کنید که رقم‌های ایرانی ممکن است بسته به نوع، میزان رسیدگی و شرایط کشت کمی با این اعداد فرق داشته باشند.

این اعداد به این معنا نیست که ملون میوهٔ کم‌ارزشی است. معنای آن این است که ملون را باید همان‌طور که هست ببینیم: میوه‌ای خوش‌طعم، کم‌چرب و آبدار که در کنار سایر میوه‌ها و سبزی‌ها به تنوع غذایی شما کمک می‌کند، نه داروی رفع کم‌خونی یا جایگزین مکمل‌های بارداری.

فواید ملون در بارداری

آب‌رسانی و کمک به اجابت مزاج

بیشتر وزن ملون آب است و مقداری فیبر هم دارد. در ماه‌هایی که هورمون‌های بارداری حرکت روده را کند می‌کنند و مکمل آهن هم گاهی کار را سخت‌تر می‌کند، خوردن میوه‌های آبدار در کنار نوشیدن آب کافی و تحرک روزانه می‌تواند به اجابت مزاج منظم‌تر کمک کند. البته فیبر ملون کم است؛ اگر با یبوست در بارداری درگیر هستید، ملون به‌تنهایی کافی نیست و بهتر است آن را در کنار میوه‌ها و سبزی‌های پرفیبرتر، حبوبات و غلات کامل بخورید.

ویتامین C و پتاسیم

صد گرم ملون حدود ۱۸ میلی‌گرم ویتامین C دارد، یعنی نزدیک به یک‌پنجم مقدار مرجع روزانه‌ای که روی برچسب غذاها استفاده می‌شود. ویتامین C در ساخت کلاژن، ترمیم بافت‌ها و کارکرد طبیعی دستگاه ایمنی نقش دارد و جذب آهنِ غذاهای گیاهی را بهتر می‌کند. به همین دلیل، خوردن چند تکه ملون همراه یا بعد از غذایی که عدس، لوبیا یا سبزی برگ‌دار دارد، انتخاب هوشمندانه‌ای است. ملون پتاسیم هم دارد؛ یک سهم حدوداً ۱۳۰ گرمی آن نزدیک به ۳۱۰ میلی‌گرم پتاسیم به شما می‌دهد.

اسید فولیک: کمک کوچک، نه جایگزین مکمل

فولات برای تشکیل لولهٔ عصبی جنین در هفته‌های نخست بارداری اهمیت زیادی دارد. بر اساس توصیهٔ دفتر مکمل‌های غذایی مؤسسهٔ ملی سلامت آمریکا، نیاز روزانهٔ زن باردار به فولات حدود ۶۰۰ میکروگرم است. صد گرم ملون فقط حدود ۱۹ میکروگرم فولات دارد، یعنی نزدیک به ۳ درصد این نیاز. پس ملون می‌تواند سهم کوچکی در رژیم غذایی داشته باشد، اما به هیچ عنوان جای مکمل را نمی‌گیرد. همین مرجع توصیه می‌کند همهٔ زنانی که ممکن است باردار شوند، روزانه ۴۰۰ میکروگرم اسید فولیک از مکمل، غذاهای غنی‌شده یا هر دو دریافت کنند. دربارهٔ مقدار و زمان مصرف مکمل، مقالهٔ اسید فولیک برای بارداری را بخوانید و تصمیم نهایی را با پزشک یا مامای خود بگیرید.

آیا ملون تهوع بارداری را کم می‌کند؟

برخی منابع ادعا می‌کنند ویتامین K موجود در ملون تهوع را کم می‌کند یا به انعقاد خون هنگام زایمان کمک مهمی می‌کند. ملون مقدار بسیار کمی ویتامین K دارد و شواهد قابل‌اتکایی برای این ادعا پیدا نکردیم. بااین‌حال، بسیاری از زنان در روزهای تهوع، خوراکی‌های سرد، کم‌بو و آبدار را راحت‌تر تحمل می‌کنند و ملون خنک احتمالاً یکی از این گزینه‌هاست. اگر چند تکه ملون سرد حالتان را بهتر می‌کند، دلیلی برای کنار گذاشتن آن نیست.

گرفتگی عضلات و ملون

گاهی گفته می‌شود منیزیم و پتاسیم ملون گرفتگی عضلات را برطرف می‌کند. ملون مقداری از این مواد معدنی دارد، اما مقدار آن به اندازه‌ای نیست که بتوان آن را درمان گرفتگی دانست. اگر شب‌ها دچار گرفتگی عضلات پا در بارداری می‌شوید، علت آن را با پزشک بررسی کنید و پیش از مصرف هر مکمل منیزیم یا کلسیم با او مشورت کنید.

ملون در سه ماه اول بارداری

سه ماه اول برای بسیاری از زنان با تهوع، بی‌اشتهایی و ویارهای ناگهانی همراه است. در این دوره ملون می‌تواند میان‌وعده‌ای سبک باشد که هم کمی انرژی می‌دهد و هم به دریافت مایعات کمک می‌کند. مهم‌ترین نکته در این ماه‌ها ایمنی غذاست، چون دستگاه ایمنی در بارداری تغییر می‌کند و آلودگی‌های غذایی ممکن است عواقب جدی‌تری داشته باشد. همچنین به یاد داشته باشید که ملون جایگزین مکمل اسید فولیک نیست و مصرف مکمل را طبق توصیهٔ پزشک ادامه دهید.

ملون در سه ماهه دوم و سوم بارداری

با پیشرفت بارداری، نیاز بدن به انرژی کمی بیشتر می‌شود و معمولاً در میانهٔ بارداری آزمایش قند خون انجام می‌شود. اگر نتیجهٔ آزمایش طبیعی بوده است، ملون همچنان در کنار سایر میوه‌ها جای خود را دارد. در ماه‌های آخر که رحم بزرگ‌تر شده و معده فضای کمتری دارد، خوردن حجم زیاد ملون در یک وعده ممکن است احساس نفخ یا پری شکم ایجاد کند؛ بهتر است آن را در چند وعدهٔ کوچک‌تر بخورید. اگر هم دچار تکرر ادرار شبانه هستید، خوردن مقدار زیاد ملون درست پیش از خواب احتمالاً بیدار شدن‌های شبانه را بیشتر می‌کند.

مضرات ملون در بارداری؛ کجا باید مراقب بود؟

قند خون و دیابت دوران بارداری

ملون شیرین است و بیشتر کالری آن از قند طبیعی می‌آید. خوردن یک یا دو برش ملون برای بیشتر زنان مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما خوردن یک کاسهٔ بزرگ ملون در یک نوبت یا نوشیدن آب ملون می‌تواند قند خون را سریع بالا ببرد. اگر به دیابت بارداری مبتلا هستید، لازم نیست ملون را کاملاً حذف کنید؛ کافی است سهم آن را کوچک نگه دارید، آن را در یک نوبت بخورید و با یک منبع پروتئین مثل ماست یا پنیر همراه کنید.

جولیا زومپانو، متخصص تغذیهٔ کلینیک کلیولند، دربارهٔ طالبی که از خانوادهٔ ملون است، می‌گوید:

«The fiber and water content helps reduce the chance of blood sugar spikes.»

«فیبر و آب موجود در این میوه به کاهش احتمال افزایش ناگهانی قند خون کمک می‌کند.»

— جولیا زومپانو، متخصص تغذیه (RD, LD)، کلینیک کلیولند

او در همان مطلب تأکید می‌کند که اندازهٔ سهم مصرفی را در نظر داشته باشید و میوه را با خوراکی‌های پروتئین‌دار همراه کنید. راهنمای دانشگاه کالیفرنیا در سانفرانسیسکو (UCSF) هم برای زنان مبتلا به دیابت دوران بارداری توصیه می‌کند میوه در هر نوبت فقط به اندازهٔ یک سهم کوچک (حدود نصف لیوان میوهٔ خردشده) خورده شود و از آب میوه پرهیز شود.

لیستریا و ملونِ برش‌خورده

مهم‌ترین نکتهٔ ایمنی دربارهٔ ملون، به خود میوه برنمی‌گردد؛ به نحوهٔ برش و نگهداری آن مربوط است. پوست ملون با خاک تماس دارد و اگر باکتری‌هایی مانند لیستریا روی آن باشد، چاقو هنگام برش می‌تواند آن را به گوشت میوه منتقل کند. ملونِ برش‌خورده‌ای که مدت طولانی بیرون از یخچال بماند، محیط مناسبی برای رشد باکتری است.

لیستریوز در بارداری بیماری نادری است؛ طبق آمار مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)، هر سال حدود ۴ نفر از هر ۱۰۰ هزار زن باردار در آمریکا به آن مبتلا می‌شوند. بااین‌حال، زنان باردار حدود ۱۰ برابر بیشتر از دیگران در معرض این عفونت هستند و پیامد آن می‌تواند جدی باشد: حدود یک نفر از هر چهار زن بارداری که به لیستریا مبتلا می‌شود، بارداری یا نوزاد خود را از دست می‌دهد، حتی اگر خود مادر احساس بیماری شدیدی نداشته باشد. این آمار برای ترساندن نیست؛ برای این است که بدانید چند عادت ساده در آشپزخانه چقدر ارزشمند است. اطلاعات بیشتر را در مقالهٔ مسمومیت غذایی در بارداری بخوانید.

CDC در راهنمای خود برای زنان باردار تأکید می‌کند که تشخیص و درمان زودهنگام اهمیت حیاتی دارد:

«Early treatment can help save your baby.»

«درمان زودهنگام می‌تواند به نجات کودک شما کمک کند.»

— مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌های آمریکا (CDC)

حساسیت، نفخ و اسهال

حساسیت به ملون شایع نیست، اما برخی افراد، به‌ویژه کسانی که به گرده‌های گیاهی حساسیت دارند، پس از خوردن ملون یا طالبی دچار خارش یا سوزش دهان و لب‌ها می‌شوند. اگر سابقهٔ حساسیت به ملون یا میوه‌های هم‌خانوادهٔ آن دارید، پیش از مصرف با پزشک مشورت کنید. خوردن مقدار زیاد ملون در یک نوبت هم ممکن است در برخی افراد نفخ، دل‌پیچه یا مدفوع شل ایجاد کند. اگر اسهال بیش از یک روز طول کشید یا با تب همراه بود، آن را عادی فرض نکنید و با پزشک تماس بگیرید.

روش درست شست‌وشو، برش و نگهداری ملون در بارداری

بهترین انتخاب، ملونِ کامل و دست‌نخورده‌ای است که پوست آن ترک، لکهٔ نرم یا زخم نداشته باشد. متخصص تغذیهٔ کلینیک کلیولند هم یادآوری می‌کند که ظرف‌های میوهٔ آماده و نیمه‌های ملونِ از قبل بریده‌شده از منابع رایج مسمومیت غذایی هستند و خریدن ملون کامل و بریدن آن در خانه ایمن‌تر است. اگر از دست‌فروش‌ها یا مغازه‌ها ملون برش‌خورده می‌خرید و نمی‌دانید چه مدت بیرون از یخچال مانده است، در دوران بارداری بهتر است از آن صرف‌نظر کنید.

پیش از برش، دست‌های خود را با آب و صابون بشویید و پوست ملون را زیر آب روان کاملاً بشویید و با یک برس تمیز سطح آن را بسابید، چون هنگام برش هر آلودگی روی پوست ممکن است به داخل میوه برود. سپس پوست را با یک دستمال تمیز خشک کنید و با چاقو و تختهٔ تمیز آن را ببرید. اگر قسمتی از میوه له یا آسیب‌دیده است، آن را جدا کنید و دور بریزید.

طبق راهنمای CDC، ملونِ تازه بریده‌شده انتخاب ایمن‌تری است. ملون برش‌خورده را بیش از دو ساعت در دمای اتاق نگه ندارید و اگر هوا گرم است (بالای حدود ۳۲ درجهٔ سانتی‌گراد، مثل داخل ماشین در تابستان یا پیک‌نیک)، این زمان را به یک ساعت کاهش دهید. ملون بریده‌شده را در ظرف دربسته داخل یخچال بگذارید و حداکثر ظرف یک هفته مصرف کنید.

روزانه چقدر ملون بخوریم؟

عدد ثابتی برای همه وجود ندارد، چون نیاز هر زن باردار به وزن، میزان فعالیت، سایر غذاهای روزانه و وضعیت قند خون او بستگی دارد. متخصص تغذیهٔ کلینیک کلیولند خوردن حدود یک لیوان طالبی در روز را برای بیشتر افراد مناسب می‌داند، مگر اینکه به دلیل بیماری کلیه یا دلیل دیگری لازم باشد مصرف پتاسیم را محدود کنید. یک لیوان ملون خردشده تقریباً ۱۶۰ گرم است.

اگر دیابت دوران بارداری دارید، راهنمای مدلاین‌پلاس (کتابخانهٔ ملی پزشکی آمریکا) برای زنانی که انسولین مصرف نمی‌کنند، روزانه دو تا چهار سهم میوه را پیشنهاد می‌کند و هر سهم را حدود نصف لیوان میوهٔ خردشده در نظر می‌گیرد. در این حالت بهتر است ملون را به جای آب میوه به شکل تکه‌های کامل بخورید، آن را با پروتئین همراه کنید و دقیق‌ترین مقدار را با پزشک یا کارشناس تغذیهٔ خود تنظیم کنید، چون واکنش قند خون هر فرد متفاوت است.

ویار ملون و جنسیت جنین؛ باور عامیانه یا واقعیت؟

یکی از پرتکرارترین سؤال‌ها این است که آیا ویار ملون نشانهٔ پسر بودن یا دختر بودن جنین است. جواب کوتاه این است که خیر. جنسیت جنین از همان لحظهٔ لقاح با کروموزوم‌ها تعیین می‌شود و هیچ پژوهش معتبری نشان نداده است که نوع ویار، از شیرینی گرفته تا ترشی یا میوه، جنسیت جنین را پیش‌بینی کند. ویار بارداری احتمالاً از مجموعه‌ای از عوامل مانند تغییرات هورمونی، تغییر حس چشایی و بویایی، نیاز بدن به انرژی و عادت‌های فرهنگی ناشی می‌شود.

اگر ویار ملون دارید، این ویار بیشتر نشان می‌دهد که بدن شما خوراکی خنک، شیرین و آبدار می‌خواهد. راه مطمئن برای دانستن جنسیت جنین، روش‌های پزشکی مثل سونوگرافی یا آزمایش‌هایی است که پزشک تجویز می‌کند. تنها ویاری که باید آن را جدی گرفت، تمایل به خوردن چیزهای غیرخوراکی مثل خاک، یخ زیاد یا گچ است که باید حتماً به پزشک اطلاع داده شود.

ملون، زیبایی جنین و «سردی» در طب سنتی

شاید از اطرافیان شنیده باشید که خوردن ملون در بارداری کودک را زیباتر یا سفیدتر می‌کند. ظاهر کودک، از شکل صورت تا رنگ پوست و چشم، عمدتاً به ژن‌هایی بستگی دارد که از پدر و مادر به ارث می‌برد و هیچ میوه‌ای نمی‌تواند آن را تغییر دهد. آنچه از تغذیهٔ شما واقعاً به جنین می‌رسد، مجموعهٔ مواد مغذی است که به رشد سالم او کمک می‌کند.

در طب سنتی ایرانی، ملون و خربزه در گروه خوراکی‌های «سرد» قرار می‌گیرند و برخی توصیه می‌کنند آن را شب یا با معدهٔ خالی نخورید. در پژوهش‌های علمی، شواهدی پیدا نکردیم که خوردن ملون در شب برای مادر یا جنین ضرری داشته باشد یا باعث سرماخوردگی شود. بااین‌حال، اگر خودتان احساس می‌کنید ملون در شب باعث نفخ یا دل‌درد شما می‌شود، می‌توانید آن را در طول روز بخورید؛ گوش دادن به واکنش بدن خودتان کاملاً منطقی است.

چه زمانی باید به پزشک یا ماما مراجعه کرد؟

بیشتر اوقات خوردن ملون هیچ مشکلی ایجاد نمی‌کند، اما بعضی علائم را نباید سرسری گرفت. اگر در روزها یا حتی هفته‌های پس از خوردن ملون برش‌خوردهٔ مشکوک یا هر غذای دیگری دچار تب، لرز، خستگی و بدن‌درد بیش از حد معمول شدید، فوراً با پزشک یا مامای خود تماس بگیرید و بگویید چه چیزی خورده‌اید. علائم لیستریوز گاهی چند هفته بعد ظاهر می‌شود و در زن باردار ممکن است فقط شبیه یک سرماخوردگی خفیف باشد؛ تشخیص زودهنگام و درمان به‌موقع اهمیت زیادی دارد.

اگر استفراغ یا اسهال شدید دارید، نمی‌توانید مایعات را نگه دارید، ادرارتان کم و تیره شده یا احساس سرگیجه می‌کنید، برای بررسی کم‌آبی بدن به پزشک مراجعه کنید. اگر پس از خوردن ملون دچار تورم لب، زبان یا گلو، تنگی نفس یا کهیر گسترده شدید، فوراً با اورژانس تماس بگیرید. اگر دیابت دوران بارداری دارید و قند خونتان پس از خوردن میوه بارها بالاتر از محدوده‌ای است که پزشک تعیین کرده، موضوع را در اولین فرصت به پزشک خود اطلاع دهید. همچنین هر نوع خونریزی، درد شکمی شدید یا کاهش محسوس حرکت جنین در ماه‌های آخر، فارغ از اینکه چه خورده‌اید، نیاز به بررسی فوری پزشکی دارد.

سوالات متداول