تومور هیپوفیز توده ای خوش خیم است که در غده هیپوفیز ایجاد می شود. این تومورها سرطانی نیستند، اما می توانند عملکرد طبیعی غده هیپوفیز را مختل کنند و باعث بروز برخی مشکلات سلامتی شوند. پزشکان برای درمان تومور هیپوفیز از روش های مختلفی استفاده می کنند، از جمله جراحی، دارودرمانی، پرتودرمانی یا ترکیبی از این روش ها.
تومور هیپوفیز چیست؟
تومور هیپوفیز، رشد غیرسرطانی و خوش خیم در غده هیپوفیز است. برخلاف سرطان، این تومورها به بخش های دیگر بدن سرایت نمی کنند. با این حال، با بزرگ شدن تومور، فشار بر ساختارهای اطراف وارد می شود و می تواند باعث بروز علائم مختلف شود.
غده هیپوفیز کجاست و چه کاری انجام می دهد؟
غده هیپوفیز، یک غده کوچک به اندازه نخود است که در پشت بینی و درست در پایه مغز، به هیپوتالاموس متصل شده است. این غده دو لوب دارد: لوب جلویی (آنتریور) و لوب عقبی (پستریور)، که هر کدام هورمون های متفاوتی ترشح می کنند.
هورمون ها موادی شیمیایی هستند که عملکردهای مختلف بدن را هماهنگ می کنند و پیام ها را از طریق خون به اندام ها، عضلات و سایر بافت ها می رسانند.
غده هیپوفیز هورمون های مهمی را ترشح می کند، از جمله:
- هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH یا کورتیکوتروپین)
- هورمون ضد ادراری (ADH یا وازوپرسین)
- هورمون محرک فولیکول (FSH)
- هورمون رشد (GH)
- هورمون لوتئینیزه کننده (LH)
- اکسی توسین
- پرولاکتین
- هورمون محرک تیروئید (TSH)
علاوه بر این، غده هیپوفیز به سایر غدد سیستم درون ریز بدن دستور می دهد تا هورمون تولید کنند. تومور هیپوفیز می تواند باعث افزایش یا کاهش تولید یک هورمون خاص یا چند هورمون به صورت همزمان شود.
دسته بندی تومور هیپوفیز
پزشکان تومور هیپوفیز را بر اساس میزان ترشح هورمون ها و اندازه آن ها دسته بندی می کنند:
- تومورهای عملکردی (ترشح کننده): این تومورها هورمون اضافی ترشح می کنند و علائم یا مشکلات خاصی بسته به نوع هورمونی که ترشح می کنند ایجاد می کنند.
- تومورهای غیرعملکردی (غیرترشح کننده): این تومورها هورمون ترشح نمی کنند، اما در صورت بزرگ شدن می توانند ساختارهای اطراف را فشرده کنند. بیشترین تومورهای تشخیص داده شده توسط پزشکان، همین نوع غیرعملکردی هستند.
دسته بندی بر اساس اندازه
- میکروآدنوم ها: کمتر از 10 میلی متر هستند.
- ماکروآدنوم ها: بزرگ تر از 10 میلی متر هستند و دو برابر میکروآدنوم ها شایع ترند. این تومورها احتمال دارد باعث کاهش تولید یک یا چند هورمون هیپوفیز شوند که به آن کم کاری هیپوفیز یا هیپوفیوتیاریسم می گویند.
آیا تومور هیپوفیز یک تومور مغزی است؟
اگرچه غده هیپوفیز جزئی از سیستم غدد درون ریز است و از نظر فنی بخشی از مغز محسوب نمی شود، اما پزشکان تومور هیپوفیز را به عنوان نوعی تومور مغزی در نظر می گیرند. حدود 10 درصد تومورهای اولیه مغز را تومورهای هیپوفیز تشکیل می دهند.
چه کسانی بیشتر در معرض تومور هیپوفیز هستند؟
تومور هیپوفیز می تواند در هر سنی ایجاد شود، اما بیشتر در افراد 30 تا 40 سال دیده می شود. زنان احتمال بیشتری دارند که به تومور هیپوفیز مبتلا شوند.
شیوع تومور هیپوفیز
تومور هیپوفیز بین 10 تا 15 درصد از کل تومورهای داخل جمجمه را تشکیل می دهد. تقریبا 77 نفر از هر 100 هزار نفر به تومور هیپوفیز مبتلا هستند، اما تحقیقات نشان می دهد که در واقع حدود 20 درصد افراد در طول زندگی خود ممکن است این تومور را داشته باشند. بسیاری از افراد، به خصوص با میکروآدنوم ها، هیچ علامتی ندارند و به همین دلیل تومور آن ها معمولا کشف نمی شود.
تومور هیپوفیز چه علائمی دارد؟
علائم تومور هیپوفیز می تواند بسیار متفاوت باشد و به چند عامل بستگی دارد:
- اندازه تومور: اگر تومور به اندازه ای بزرگ شود که به غده هیپوفیز یا ساختارهای اطراف فشار بیاورد.
- نوع عملکرد: اگر تومور عملکردی باشد و هورمون اضافی ترشح کند، علائم بسته به نوع هورمون ترشح شده متفاوت خواهد بود.
علائم تومورهای بزرگ (ماکروآدنوم ها)
ماکروآدنوم ها اغلب با اثر توده ای خود علائم ایجاد می کنند؛ یعنی فشار به بافت ها و ساختارهای اطراف وارد می کنند که باعث بروز مشکلات زیر می شود:
مشکلات بینایی:
تقریبا 40 تا 60 درصد افرادی که تومور بزرگ هیپوفیز دارند، دچار مشکلات بینایی می شوند. این مشکل معمولا به صورت تاری دید یا دوبینی است. دلیل آن فشرده شدن کروسما اپتیک (محل تقاطع عصب های بینایی) توسط تومور است که می تواند باعث کاهش بینایی محیطی شود.
سردرد:
بسیاری از افراد مبتلا به تومور هیپوفیز سردرد گزارش می کنند. این سردردها ممکن است به دلیل فشار تومور روی بافت های اطراف باشد، هرچند سردرد ممکن است دلایل دیگری هم داشته باشد.
کمبود هورمونی:
ماکروآدنوم ها می توانند باعث کمبود یک یا چند هورمون هیپوفیز شوند که به آن کم کاری هیپوفیز یا هیپوفیوتیاریسم می گویند. هر کمبود هورمونی علائم خاص خود را دارد:
- کمبود LH و FSH باعث کاهش تستوسترون در مردان و استروژن در زنان می شود (هیپوگنادیزم): علائم شامل گر گرفتگی، خشکی واژن، اختلال نعوظ، کاهش رشد موهای بدن و صورت در مردان، تغییرات خلقی، کاهش میل جنسی و خستگی است.
- کمبود TSH باعث کم کاری تیروئید می شود: علائم شامل خستگی، یبوست، کاهش ضربان قلب، خشکی پوست، ورم دست و پا و کاهش رفلکس ها است.
- کمبود ACTH باعث کاهش تولید کورتیزول می شود (نارسایی آدرنال): علائم شامل فشار خون پایین، تهوع، استفراغ، درد شکم و کاهش اشتها است.
- کمبود GH باعث کاهش تولید هورمون رشد می شود: در بزرگسالان، علائم شامل خستگی و کاهش توده عضلانی است، و در کودکان باعث توقف رشد طبیعی می شود.
علائم تومورهای عملکردی (هورمون ساز)
اگر تومور هیپوفیز هورمون اضافی تولید کند، بسته به نوع هورمون ترشح شده علائم متفاوت خواهد بود:
پرولاکتینوما (لکتوتروف آدنوم)
این تومورها بیش از حد پرولاکتین تولید می کنند (پرولاکتین بالا). حدود 40 درصد تومورهای هیپوفیز را تشکیل می دهند و شایع ترین نوع تومور هیپوفیز هستند.
- در زنان و مردان می توانند باعث ناباروری شوند.
- ترشح شیر از پستان ها در زمانی که باردار نیستید (گالاکتوره) اتفاق می افتد.
سوماتوتروف آدنوم ها
این تومورها هورمون رشد اضافی تولید می کنند و حدود 20 درصد تومورهای هیپوفیز را تشکیل می دهند.
- در بزرگسالان باعث آکرومگالی می شوند، بیماری نادری که رشد غیرطبیعی استخوان ها و بافت ها را ایجاد می کند و منجر به بزرگ شدن دست، پا، سر و تغییر شکل صورت می شود. همچنین متابولیسم بدن، از جمله کنترل قند خون، تحت تاثیر قرار می گیرد و ممکن است اندازه عضله قلب افزایش یابد.
- در کودکان و نوجوانان باعث غول پیکری یا ژیگانتیسم می شود و رشد بیش از حد قدی رخ می دهد.
کورتیکوتروف آدنوم ها
این تومورها ACTH اضافی تولید می کنند و حدود 10 درصد تومورهای هیپوفیز را تشکیل می دهند. ACTH باعث تحریک غدد فوق کلیوی برای تولید هورمون های استروئیدی مانند کورتیزول می شود.
- منجر به سندرم کوشینگ (افزایش کورتیزول) می شوند. علائم شامل فشار خون بالا، ضعف عضلانی، کبودی آسان، ترک های بنفش و پهن روی شکم، پوکی استخوان، شکستگی مهره ها و دیابت نوع 2 است.
تیروتروف آدنوم ها
این تومورها TSH اضافی تولید می کنند و بسیار نادر هستند. TSH باعث تحریک تیروئید برای تولید هورمون تیروئید می شود.
- پرکاری تیروئید (افزایش متابولیسم) رخ می دهد که علائمی مانند تپش قلب سریع، کاهش وزن بدون دلیل، اسهال، تعریق، لرزش دست و اضطراب ایجاد می کند.
گنادوتروف آدنوم ها
این تومورها هورمون های جنسی (LH و FSH) تولید می کنند و بسیار نادر هستند.
- در زنان باعث نامنظمی قاعدگی و سندرم تحریک بیش از حد تخمدان ها (OHSS) می شوند.
- در مردان ممکن است باعث بزرگ شدن بیضه ها، عمق صدای بیشتر، ریزش مو در شقیقه ها و رشد سریع موهای صورت شود.
- می توانند باعث بلوغ زودرس در کودکان شوند.
علت های ایجاد تومور هیپوفیز
علت دقیق تومور هیپوفیز هنوز به طور کامل مشخص نیست. با این حال، برخی از تومورها با تغییرات ژنتیکی یا جهش های DNA مرتبط هستند. DNA ماده ای است که ژن های ما را تشکیل می دهد و این تغییرات باعث رشد غیرقابل کنترل سلول های غده هیپوفیز می شود و توده ای ایجاد می کند.
این تغییرات ژنتیکی ممکن است از والدین به فرزندان منتقل شوند (وراثتی)، اما در بیشتر موارد به صورت تصادفی رخ می دهند.
تومور هیپوفیز همچنین با برخی بیماری های ژنتیکی نادر مرتبط است، از جمله:
- سندرم Multiple Endocrine Neoplasia نوع 1 و 4
- Carney complex
- سندرم X-LAG
- تومور خانوادگی هیپوفیز مرتبط با Succinate Dehydrogenase
- Neurofibromatosis نوع 1
- سندرم Von Hippel–Lindau
داشتن یکی از این شرایط ژنتیکی احتمال ابتلا به تومور هیپوفیز را افزایش می دهد، اما حتی بدون این بیماری ها هم ممکن است تومور ایجاد شود.
چگونه تومور هیپوفیز تشخیص داده می شود؟
فرایند تشخیص بستگی به نوع تومور و وجود علائم دارد. اگر تومور هورمون ساز باشد، پزشک ابتدا ممکن است بر اساس علائم ناشی از افزایش هورمون، بیماری را تشخیص دهد و سپس تومور را تایید کند، زیرا بسیاری از مشکلات ناشی از افزایش هورمون ها می توانند دلایل مختلفی داشته باشند.
گاهی پزشکان به طور تصادفی هنگام انجام تصویربرداری مغز برای مشکل دیگری، تومور هیپوفیز را پیدا می کنند. این تومورها معمولا کوچک و غیرعملکردی هستند.
آزمایش های مورد نیاز برای تشخیص تومور هیپوفیز
اگر پزشک مشکوک به تومور باشد، ابتدا تاریخچه پزشکی و علائم شما را بررسی کرده و معاینه فیزیکی انجام می دهد. سپس ممکن است هر یک از آزمایش های زیر را تجویز کند:
- آزمایش خون: برای بررسی سطح هورمون ها بسته به علائم بیمار.
- تصویربرداری مغزی: MRI یا CT اسکن برای مشاهده ساختارهای داخل سر و تایید وجود تومور.
- معاینه چشم: در صورت مشکلات بینایی، پزشک ممکن است تست میدان بینایی برای بررسی عملکرد چشم تجویز کند، زیرا تومورهای بزرگ می توانند فشار روی عصب بینایی وارد کنند.
درمان تومور هیپوفیز
روش های درمان
پزشکان معمولا از جراحی، دارو، پرتودرمانی یا ترکیبی از این روش ها استفاده می کنند. هر تومور متفاوت است و پزشک برنامه درمانی متناسب با شرایط شما را تعیین می کند.
جراحی تومور هیپوفیز
اگر تومور باعث عدم تعادل هورمونی شود، پزشک غالبا جراحی برای حذف کامل یا بخشی از تومور توصیه می کند. بسته به اندازه و شدت علائم، ممکن است چند جراحی نیاز باشد.
جراحی ترانس سفنوئیدال: رایج ترین روش است که از طریق بینی و سینوس اسفنوئید انجام می شود تا به تومور دسترسی پیدا شود. تقریبا 95 درصد تومورهای هیپوفیز با این روش جراحی می شوند.
اگر تومور بزرگ باشد، ممکن است نیاز به جراحی ترانس کرانیال باشد، یعنی باز کردن جمجمه برای دسترسی به هیپوفیز. این روش نادر است.
دارودرمانی
برخی از تومورهای هیپوفیز را می توان با دارو درمان کرد تا تومور کوچک شود و علائم کاهش یابد.
برای مثال، پرولاکتینوما (شایع ترین نوع) با داروهای آگونیست دوپامین مانند کابرگولین یا بروموکریپتین درمان می شود. در 80 درصد موارد، دارو باعث کوچک شدن تومور و بازگشت سطح پرولاکتین به حالت طبیعی می شود. اگر دارو موثر نباشد، جراحی توصیه می شود.
پرتودرمانی
پرتودرمانی با استفاده از اشعه ایکس پرانرژی انجام می شود تا تومور کوچک شود. در تومورهای هیپوفیز از روش خاصی به نام رادیو جراحی استریوتاکتیک استفاده می شود که اشعه به دقت به تومور هدف گیری می شود تا از رشد آن جلوگیری شود.
عوارض درمان تومور هیپوفیز
بعد از جراحی یا پرتودرمانی، حدود 60 درصد بیماران دچار کم کاری هیپوفیز می شوند که نیاز به جایگزینی هورمونی دارد.
عوارض احتمالی جراحی:
- خونریزی
- نشت مایع مغزی-نخاعی
- مننژیت
- دیابت بی مزه (کمبود هورمون ضد ادراری)
عوارض داروهای آگونیست دوپامین:
- سردرد
- تهوع و استفراغ
- سرگیجه
- گاهی رفتارهای وسواسی افزایش می یابد
عوارض پرتودرمانی:
- کم کاری هورمونی
- کاهش باروری
- آسیب بینایی و مغز (نادر)
- ایجاد تومور جدید سال ها بعد (نادر)
چشم انداز و زندگی با تومور هیپوفیز
اگر درمان موفقیت آمیز باشد، اکثر بیماران می توانند زندگی سالم و عادی داشته باشند. در برخی موارد، کمبود هورمون پس از درمان نیازمند مصرف طولانی مدت داروهای جایگزین هورمونی است.
تومورها ممکن است بازگردند: حدود 18 درصد افراد با تومور غیرعملکردی و 25 درصد افراد با پرولاکتینوما نیازمند درمان مجدد هستند.
زندگی با تومور هیپوفیز
اگر تومور کوچک و بدون علائم باشد، می توان با آن زندگی کرد و معمولا به صورت تصادفی هنگام تصویربرداری مغزی کشف می شود. اما اگر تومور بزرگ یا هورمون ساز باشد، درمان ضروری است تا از بروز مشکلات جدی جلوگیری شود.
عوارض عدم درمان:
- مشکلات جدی ناشی از افزایش یا کاهش هورمون ها
- آپوپلکسی هیپوفیز (خونریزی ناگهانی در هیپوفیز) که یک اورژانس پزشکی است. علائم شامل سردرد شدید، دوبینی، کاهش یا از دست دادن بینایی، فشار خون پایین و تغییرات رفتاری است.
روش های پیشگیری از تومور هیپوفیز
متاسفانه نمی توان از تومور هیپوفیز پیشگیری کرد. با این حال، اگر یکی از بستگان درجه اول دارای بیماری ژنتیکی مرتبط باشد، مشاوره ژنتیک و آزمایش های منظم هورمونی می تواند به تشخیص زودهنگام کمک کند.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم؟
- مشکلات بینایی یا سردردهای مداوم
- پیگیری منظم بعد از تشخیص برای بررسی اندازه تومور و اثر درمان
سخنی از نی نی تینی
تومور هیپوفیز معمولا خوش خیم است و با درمان مناسب، نتایج خوبی دارد. پزشک شما شریک اصلی شما در حفظ سلامتتان است، پس تغییرات وضعیت خود را به او اطلاع دهید تا بهترین نتیجه حاصل شود.
آیا شما یا یکی از عزیزانتان تجربه تومور هیپوفیز داشته اید؟ در بخش نظرات تجربیات خود را با ما به اشتراک بگذارید و سوالات خود درباره علائم، درمان و مراقبت های بعد از تومور هیپوفیز را بپرسید تا کارشناسان ما پاسخ دهند و به شما راهنمایی دقیق ارائه کنند.
