بسیاری از مادران از بی نظمی در کودکان خود خسته و نگران هستند؛ از گم شدن مداوم وسایل مدرسه گرفته تا انجام تکالیف در آخرین لحظه. این بی نظمی ها اگرچه آزاردهنده اند، اما اغلب ریشه در مهارت های آموزش ندیده دارند، نه لجبازی یا تنبلی کودک. خبر خوب این است که با شناخت درست مسئله و به کارگیری راهکارهای رفع بی نظمی در کودکان، می توان قدم به قدم نظم و مسئولیت پذیری را به فرزندمان آموزش داد.
بی نظمی در کودکان
بسیاری از والدین از بی نظمی در کودکان خود گلایه دارند. این بچه ها معمولا دیر می رسند، تکالیف شان را گم می کنند، کفش یا وسایل بازی شان را جا می گذارند و بدون آمادگی کامل به مدرسه می روند. داشتن فرزندی که نسبت به هم سن وسال هایش نامنظم تر به نظر می رسد، واقعا خسته کننده است. کودکی که برای لباس پوشیدن زمان زیادی صرف می کند، برای انجام کارهای خانه بهانه خستگی می آورد، کیف مدرسه اش پر از کاغذ است اما هرگز همان برگه ای که لازم دارد داخلش پیدا نمی شود، در انجام تکالیفش مشکل دارد و تازه شب قبل از موعد تحویل، سراغ نوشتن گزارش سه صفحه ای می رود.
این وضعیت برای مادر یا پدر می تواند همراه با نگرانی و حتی احساس درماندگی باشد. اما خبر خوب این است که بی نظمی در کودکان قابل مدیریت و اصلاح است. با آموزش مهارت های ساده اما مستمر، می توان به کودک کمک کرد مسئولیت پذیرتر و منظم تر شود. در ادامه، سه راهکار کاربردی برای کمک به فرزندتان ارائه می شود که جزو مهم ترین راهکارهای رفع بی نظمی در کودکان محسوب می شوند.
دلایل رایج بی نظمی در کودکان
برای اجرای مؤثر راهکارهای رفع بی نظمی در کودکان ابتدا باید بدانیم چرا این مشکل شکل می گیرد. برخی از شایع ترین دلایل بی نظمی در کودکان عبارت اند از:
1- ضعف در مهارت های اجرایی
کودک ممکن است نداند از کجا شروع کند یا چگونه یک کار را به مراحل کوچک تر تقسیم کند. وقتی تکلیف سه صفحه ای به او داده می شود، مغزش آن را یک «کوه بزرگ» می بیند و به تعویق می اندازد.
2- حواس پرتی بالا
برخی کودکان با کوچک ترین صدا یا محرک محیطی تمرکزشان را از دست می دهند. این مسئله باعث می شود وسایلشان را جا بگذارند یا نیمه کاره رها کنند.
3- نبود ساختار مشخص در خانه
اگر برنامه خواب، زمان انجام تکالیف و محل قرارگیری وسایل ثابت نباشد، کودک الگوی منظمی برای پیروی نخواهد داشت.
4- کمال گرایی پنهان
گاهی کودک به دلیل ترس از اشتباه کردن کار را عقب می اندازد. این تأخیر به ظاهر شبیه بی نظمی است، اما ریشه آن اضطراب است.
شناخت این عوامل کمک می کند واکنش شما آگاهانه تر و مؤثرتر باشد.
3 مورد از راهکارهای مناسب برای رفع بی نظمی در کودکان
1- بی نظمی در کودکان و اهمیت دادن حق انتخاب
دادن حق انتخاب مهارتی است که برای همه کودکان مفید است، چه آن هایی که با بی نظمی دست وپنجه نرم می کنند و چه آن هایی که از نظر سازماندهی وضعیت بهتری دارند. وقتی به کودک حق انتخاب می دهید، در واقع از شدت درگیری و مخالفت کم می کنید و به او اجازه می دهید استقلالش را به شکل سالمی تجربه کند.
این روش باعث می شود کودک احساس کنترل بیشتری روی زندگی اش داشته باشد و تمرکزش روی انجام کار بیشتر شود. در دل هر انتخاب، این پیام پنهان است که «کار باید انجام شود»، اما کودک می تواند روش انجام آن را خودش انتخاب کند. همین موضوع ذهن او را فعال می کند و باعث می شود برای حل مسائل ساده روزمره فکر کند.
تقریبا هر چیزی می تواند به یک انتخاب تبدیل شود، حتی مواردی که از نظر بزرگ ترها بی اهمیت به نظر می رسند:
- الان مسواک می زنی یا پنج دقیقه دیگر؟
- لیوان آبی را می خواهی یا قرمز؟
- با لگو بازی می کنی یا توپ؟
همچنین خوب است عادت کنید از کودک بپرسید:
- به نظرت کدام روش بهتر جواب می دهد؟
- به نظر می رسد چند گزینه داری، کدام را انتخاب می کنی؟
- با این برنامه راحت هستی؟
- فکر می کنی این راه برایت بهتر باشد؟
این نوع گفت وگوها علاوه بر کاهش تنش، به کودک کمک می کند مهارت تصمیم گیری را تمرین کند. طبق توصیه بسیاری از روان شناسان کودک در منابع آموزشی فارسی، کودکانی که در تصمیم های کوچک مشارکت داده می شوند، در مدیریت زمان و مسئولیت های شخصی نیز موفق تر عمل می کنند. این موضوع یکی از پایه های اصلی در راهکارهای رفع بی نظمی در کودکان است.
2- بی نظمی در کودکان و نیاز آن ها به احساس کنترل
بزرگسالان نیاز دارند احساس کنند کنترل امور را در دست دارند. این یک نیاز انسانی و اساسی است. همه ما دوست داریم حس توانمندی داشته باشیم و بدانیم می توانیم روی محیط اطراف مان تأثیر مثبت بگذاریم. کودکان هم دقیقا همین احساس را می خواهند.
یکی از روش های سالم و محترمانه برای تقویت این حس، این است که اجازه دهید کودک ترتیب انجام فعالیت هایش را خودش مشخص کند. برای مثال می توانید بگویید:
«ساعت خواب ساعت 9 شب است. اگر می خواهی کمی بازی کنی، مسواک بزنی، لباس خواب بپوشی و یک داستان کوتاه بخوانیم، به نظرت چه ساعتی باید آماده شدن را شروع کنیم؟»
هدف این نیست که همه چیز با دقت نظامی و ثانیه شمار پیش برود. هدف این است که کودک یاد بگیرد زمانش را مدیریت کند و مسئولیت کارهایش را بپذیرد. وقتی خودش برنامه ریزی می کند، احتمال پایبندی به آن بیشتر می شود.
اگر فرزندتان در انجام تکالیف مدرسه بی برنامه است، می توانید بپرسید: «دوست داری اول ریاضی را انجام بدهی یا املا را؟» همین سؤال ساده، احساس اختیار ایجاد می کند و مقاومت را کاهش می دهد. چنین روش هایی در کاهش بی نظمی در کودکان بسیار مؤثر هستند، زیرا کودک به جای اینکه فقط دستور بگیرد، نقش فعال پیدا می کند.
3- بی نظمی در کودکان و کمک به پردازش بهتر دستورها
شما می توانید شرایط موفقیت فرزندتان را فراهم کنید. اگر او در فهم یا به خاطر سپردن دستورها مشکل دارد، از نشانه های دیداری یا لمسی استفاده کنید. مثلا اگر قرار است از خانه خارج شوید، به در یا کت او اشاره کنید. یا هنگام صحبت، به آرامی روی شانه اش بزنید و تماس چشمی برقرار کنید تا مطمئن شوید توجه دارد.
دادن هشدار پنج تا ده دقیقه قبل از رفتن نیز بسیار کمک کننده است. برای مثال بگویید: «ده دقیقه دیگر باید حرکت کنیم.» این کار به کودک فرصت می دهد فعالیتش را جمع بندی کند و دچار آشفتگی نشود.
در کتاب «Late, Lost and Unprepared» نوشته جویس کوپر کان و لوری دیتزل، راهکارهای مشخصی برای کمک به پردازش دستورها ارائه شده است. نویسندگان پیشنهاد می کنند اگر کودک در حافظه فعال ضعف دارد، باید حمایت های منطقی و قابل اجرا برایش فراهم شود.
برای نمونه:
- انتظار داشته باشید لازم باشد دستورها را تکرار کنید و این کار را با صبوری و احترام انجام دهید.
- برای نوجوانان بپرسید چگونه می توانید بدون اینکه اذیت شان کنید، به آن ها یادآوری بدهید. انعطاف پذیر باشید و روش های معقول را امتحان کنید.
- مهارت گوش دادن فعال را یادآوری کنید: «می خواهم توضیح بدهم، لطفا نگاهم کن تا مطمئن شوم حواست هست.»
همچنین پیشنهاد می شود اطلاعات را به صورت فهرست وار و مرحله ای بیان کنید تا به یادآوری کمک شود:
«یادت باشد سه نکته مهم را در انشایت بنویسی: اول مشکل چه بود، دوم افراد چگونه آن را حل کردند، سوم نتیجه چه شد. سه نکته، فراموش نشود.»
ساختن روتین؛ ستون اصلی رفع بی نظمی در کودکان
روتین یا برنامه روزانه ثابت، یکی از قوی ترین ابزارها برای کاهش بی نظمی در کودکان است. مغز کودک به الگوهای تکرارشونده پاسخ مثبت می دهد.
می توانید یک برنامه ساده روزانه طراحی کنید:
- زمان مشخص بیدار شدن
- زمان انجام تکالیف
- زمان بازی
- زمان خواب
بهتر است این برنامه به صورت تصویری روی دیوار اتاق نصب شود، مخصوصا برای کودکان دبستانی. تصاویر ساده یا جدول رنگی کمک می کند کودک بدون تذکر مداوم، بداند مرحله بعد چیست.
بر اساس توصیه متخصصان روان شناسی رشد در منابع آموزشی فارسی، ثبات در اجرای برنامه حتی از سخت گیری مهم تر است. یعنی اگر قانونی گذاشته اید، آن را آرام اما مداوم اجرا کنید.
آموزش مهارت «تقسیم کار» برای مقابله با بی نظمی در کودکان
یکی از مهم ترین راهکارهای رفع بی نظمی در کودکان آموزش تقسیم کارهای بزرگ به بخش های کوچک است.
به جای اینکه بگویید:
«برو اتاقت را مرتب کن.»
بگویید:
- اول لباس ها را جمع کن.
- بعد کتاب ها را در قفسه بگذار.
- در نهایت تختت را مرتب کن.
وقتی کودک هر مرحله را تمام کرد، آن را علامت بزنید یا تیک بزنید. همین علامت ساده حس پیشرفت ایجاد می کند و انگیزه را بالا می برد.
قانون «جای ثابت» برای وسایل شخصی
اگر فرزندتان مدام وسایلش را گم می کند، احتمالا «جای ثابت» تعریف نشده است. هر وسیله باید خانه مخصوص خودش را داشته باشد.
مثلا:
- کیف مدرسه همیشه کنار در ورودی
- کفش در جا کفشی مشخص
- دفتر مشق در کشوی خاص
در ابتدا ممکن است لازم باشد چند هفته یادآوری کنید، اما بعد از مدتی این کار تبدیل به عادت می شود. ثبات در محل نگهداری وسایل، به شکل چشمگیری از بی نظمی جلوگیری می کند.
مدیریت زمان؛ مهارتی که باید آموزش داده شود
بسیاری از کودکان مفهوم زمان را به درستی درک نمی کنند. وقتی می گوییم «زود باش»، نمی دانند دقیقا چقدر وقت دارند.
می توانید از این روش ها استفاده کنید:
- تعیین زمان مشخص: «تا ده دقیقه دیگر باید آماده باشی.»
- استفاده از تایمر آشپزخانه
- تقسیم زمان تکلیف به بازه های کوتاه 20 دقیقه ای با استراحت کوتاه بین آن ها
این روش به کودک کمک می کند زمان را ملموس تر تجربه کند و کمتر دچار آشفتگی شود.
تقویت مسئولیت پذیری بدون سرزنش
سرزنش مداوم بی نظمی در کودکان معمولا نتیجه معکوس دارد. جملاتی مانند «تو همیشه بی نظمی» یا «چرا مثل بقیه نیستی؟» اعتمادبه نفس کودک را تضعیف می کند.
در عوض می توانید بگویید:
«به نظر می رسد هنوز برنامه ات کامل نشده. بیا با هم راهی پیدا کنیم که فردا بهتر پیش برود.»
این لحن مشارکتی، کودک را به همکاری تشویق می کند. وقتی احساس کند شما همراه او هستید نه در مقابلش، انگیزه بیشتری برای تغییر خواهد داشت.
تشویق رفتار منظم؛ حتی پیشرفت های کوچک
هر پیشرفت کوچکی را ببینید. اگر امروز فقط یک وسیله کمتر گم شده، همان را تحسین کنید. تشویق باید مشخص باشد:
به جای گفتن «آفرین»، بگویید:
«دیدم امروز دفترت را سر جای خودش گذاشتی. این یعنی داری مسئولیت پذیرتر می شوی.»
تشویق دقیق باعث می شود کودک بداند کدام رفتار باید تکرار شود.
چه زمانی باید با متخصص مشورت کنیم؟
اگر بی نظمی در کودکان بسیار شدید است، عملکرد تحصیلی را مختل کرده یا همراه با حواس پرتی شدید و تکانشگری است، بهتر است با روان شناس کودک یا مشاور مدرسه مشورت کنید. گاهی این نشانه ها می تواند با اختلال نقص توجه و بیش فعالی یا مشکلات یادگیری مرتبط باشد.
تشخیص به موقع و مداخله زودهنگام، مسیر رشد کودک را بسیار هموارتر می کند.
سخنی از نی نی تینی
مدیریت بی نظمی در کودکان یک فرآیند تدریجی است، نه یک تغییر یک شبه. با دادن حق انتخاب، ایجاد روتین ثابت، آموزش مهارت تقسیم کار، تعیین جای مشخص برای وسایل و تقویت مسئولیت پذیری، می توانید قدم های مؤثری بردارید.
مهم تر از همه، صبور باشید. کودک شما در حال یادگیری مهارتی است که حتی بسیاری از بزرگسالان هنوز به طور کامل بر آن مسلط نشده اند.
اگر شما هم تجربه ای درباره بی نظمی در کودکان دارید یا روشی را امتحان کرده اید که نتیجه داده است، در بخش نظرات با ما و دیگر مادران به اشتراک بگذارید. تجربه شما می تواند راهگشای خانواده ای دیگر باشد.
