رفتار کودکان همیشه اتفاقی و بی دلیل نیست؛ بیشتر رفتارهای آن ها نتیجه تجربه هایی است که قبلا داشته اند. وقتی فرزندتان کاری را تکرار می کند یا از رفتاری دوری می کند، معمولا به این دلیل است که قبلا پیامدی مثبت یا منفی دریافت کرده است. در این مقاله با مفهوم شرطی سازی فعال در کودکان آشنا می شوید و یاد می گیرید چگونه با استفاده درست از تشویق و پیامدها، رفتارهای مطلوب را تقویت کنید.
شرطی سازی فعال در کودکان چیست؟
شرطی سازی فعال در کودکان روشی از یادگیری است که بر پایه پاداش و تنبیه شکل می گیرد. در این شیوه، کودک یاد می گیرد کدام رفتارها پیامد خوشایند دارند و کدام رفتارها نتیجه ناخوشایند به دنبال می آورند. به بیان ساده تر، رفتارهایی که با پاداش همراه شوند، احتمال تکرارشان بیشتر می شود و رفتارهایی که با پیامد منفی روبه رو شوند، کمتر تکرار خواهند شد.
در این نوع یادگیری، تمرکز اصلی بر «پیامد رفتار» است. یعنی کودک بر اساس نتیجه ای که از یک رفتار گرفته، تصمیم می گیرد آن را دوباره انجام دهد یا نه. این اصل، هسته اصلی شرطی سازی فعال در کودکان محسوب می شود.
برای مثال، اگر کودکی بعد از مرتب کردن اتاقش از مادرش تشویق و تحسین دریافت کند، احتمال اینکه دوباره همین رفتار را انجام دهد بیشتر می شود. چون این رفتار با یک پیامد مثبت همراه بوده است. درست همان طور که در بزرگسالی وقتی برای عملکرد خوب پاداش می گیریم، انگیزه مان برای تکرار آن رفتار افزایش می یابد.
تشویق کودک به خاطر انجام تکالیف مدرسه یا کمک در کارهای خانه، نمونه ای روشن از تقویت مثبت در شرطی سازی فعال در کودکان است.
نظریه شرطی سازی فعال در کودکان
شرطی سازی فعال نخستین بار توسط روان شناس آمریکایی B. F. Skinner معرفی شد. او معتقد بود که رفتار انسان تا حد زیادی تحت تأثیر محیط قرار دارد. از نگاه او، پیامدهای هر رفتار تعیین می کنند که آن رفتار در آینده تکرار شود یا کاهش یابد.
اسکینر دو فرض اساسی مطرح کرد:
- رفتار انسان تحت تأثیر عوامل محیطی شکل می گیرد.
- پیامد هر رفتار، احتمال تکرار آن را مشخص می کند.
بر اساس این دیدگاه، اگر رفتاری پیامد خوشایند داشته باشد، احتمال تکرارش بیشتر می شود. اما اگر پیامد ناخوشایند داشته باشد، کودک به تدریج از آن فاصله می گیرد.
در جریان آزمایش هایش، اسکینر سه نوع پاسخ پس از رفتار را شناسایی کرد:
1- پاسخ خنثی
این پاسخ ها نه رفتار را تقویت می کنند و نه آن را تضعیف می کنند. در واقع تأثیر خاصی بر احتمال تکرار رفتار ندارند. مثلا اگر کودک نقاشی بکشد و هیچ واکنشی از اطرافیان دریافت نکند، این یک پاسخ خنثی محسوب می شود.
2- تقویت کننده ها
تقویت کننده ها پاسخ هایی هستند که احتمال تکرار رفتار را افزایش می دهند. این تقویت می تواند مثبت یا منفی باشد. در شرطی سازی فعال در کودکان، تقویت کننده ها نقش بسیار مهمی در شکل دهی رفتار دارند.
3- تنبیه کننده ها
تنبیه کننده ها پیامدهایی هستند که احتمال تکرار رفتار را کاهش می دهند. تنبیه باعث تضعیف رفتار می شود. البته طبق توصیه بسیاری از روان شناسان کودک در منابع معتبر فارسی مانند آثار منتشرشده توسط انجمن روان شناسی ایران، استفاده از تنبیه باید بسیار محدود، آگاهانه و بدون آسیب عاطفی باشد.
پیشینه نظریه شرطی سازی فعال در کودکان
اگرچه اسکینر نظریه شرطی سازی فعال را مطرح کرد، اما تحت تأثیر کارهای روان شناس دیگری به نام Edward Lee Thorndike بود.
تورندایک در اوایل قرن بیستم نظریه ای به نام «قانون اثر» ارائه داد. او گفت اگر رفتاری انجام دهیم و نتیجه آن را دوست داشته باشیم، احتمال دارد آن رفتار را دوباره انجام دهیم. اما اگر نتیجه را نپسندیم، احتمال تکرار آن کمتر می شود.
او برای آزمایش نظریه اش، گربه هایی را در جعبه ای قرار داد. اگر گربه اهرمی را فشار می داد، در جعبه باز می شد و به او تکه ای ماهی داده می شد. با تکرار این تجربه، گربه ها سریع تر یاد گرفتند مستقیما سراغ اهرم بروند. این همان اصل یادگیری از طریق پیامد است که بعدها در شرطی سازی فعال در کودکان هم کاربرد گسترده پیدا کرد.
روان شناس دیگری که بر اسکینر تأثیر گذاشت، John B. Watson بود. او مفهوم «رفتارگرایی» را مطرح کرد؛ شاخه ای از روان شناسی که بر رفتارهای قابل مشاهده و نحوه یادگیری آن ها تمرکز دارد.
اسکینر بعدها آزمایش های خود را با کبوترها و موش ها انجام داد. حیوانات در محیطی کنترل شده یاد می گرفتند که برخی رفتارها باعث دریافت غذا می شود. او این رفتارها را «کنش های آزاد» نامید، یعنی موجود زنده آزادانه عمل می کند اما پیامدها رفتار او را شکل می دهند.
تفاوت شرطی سازی فعال در کودکان با شرطی سازی کلاسیک
شرطی سازی فعال با شرطی سازی کلاسیک تفاوت دارد. در شرطی سازی فعال، کودک بر اساس پیامد رفتار قبلی خود تصمیم می گیرد رفتارش را تکرار کند یا نه. اما در شرطی سازی کلاسیک، یادگیری از طریق ایجاد ارتباط بین یک محرک و یک پاسخ غیرارادی شکل می گیرد.
نمونه معروف شرطی سازی کلاسیک، آزمایش های Ivan Pavlov است. او مشاهده کرد که سگ ها هنگام دیدن غذا بزاق ترشح می کنند. سپس قبل از آوردن غذا زنگی به صدا درمی آورد. بعد از مدتی، سگ ها تنها با شنیدن صدای زنگ هم بزاق ترشح می کردند.
در زندگی روزمره هم نمونه هایی از شرطی سازی کلاسیک را می بینیم. برای مثال، تبلیغات تلویزیونی تلاش می کنند احساس مثبت را به یک محصول گره بزنند تا ما هنگام دیدن آن محصول حس خوبی داشته باشیم.
اما در شرطی سازی فعال در کودکان، کودک فعالانه انتخاب می کند. او یاد می گیرد که «اگر این کار را بکنم، این نتیجه را می گیرم».
رفتار کنشی در شرطی سازی فعال در کودکان
در رفتار کنشی، کودک بر اساس تجربه های قبلی تصمیم می گیرد چگونه رفتار کند. پیامدهای گذشته یا رفتار را تقویت می کنند یا آن را تضعیف می کنند.
مثلا اگر کودکی در گذشته به دلیل کتک زدن خواهر یا برادرش به اتاقش فرستاده شده باشد، این پیامد قرار است احتمال تکرار رفتار را کاهش دهد. این نمونه ای از تنبیه در شرطی سازی فعال در کودکان است.
تقویت و تنبیه در شرطی سازی فعال در کودکان
تقویت و تنبیه دو ابزار اصلی برای شکل دادن به رفتار هستند. هر دو می توانند مثبت یا منفی باشند.
تقویت مثبت
در این حالت، برای افزایش یک رفتار، چیزی خوشایند اضافه می شود.
مثال: تحسین کودک به خاطر انجام تکلیف مدرسه.
تقویت منفی
برای افزایش رفتار، یک عامل ناخوشایند حذف می شود.
مثال: وقتی کودک به موقع از خواب بیدار می شود و دیگر لازم نیست چند بار صدایش بزنید.
تنبیه مثبت
برای کاهش رفتار، یک پیامد ناخوشایند اضافه می شود.
مثال: سپردن کار اضافی به کودک وقتی دیر به خانه آمده است.
تنبیه منفی
برای کاهش رفتار، یک چیز خوشایند گرفته می شود.
مثال: محروم کردن موقت از اسباب بازی مورد علاقه در صورت دروغ گفتن.
طبق توصیه متخصصان حوزه روان شناسی کودک در ایران، تقویت مثبت معمولا اثربخش تر و سالم تر از تنبیه است و باعث شکل گیری عزت نفس بهتر در کودک می شود.
انواع رفتار در نظریه شرطی سازی فعال در کودکان
اسکینر رفتار را به دو دسته تقسیم کرد:
رفتار پاسخ دهنده
رفتاری غیرارادی است و فرد کنترلی بر آن ندارد. مانند بزاق ترشح کردن هنگام دیدن غذای مورد علاقه. این رفتار بیشتر به شرطی سازی کلاسیک مربوط می شود.
رفتار کنشی
رفتاری ارادی است که فرد آگاهانه انجام می دهد. در شرطی سازی فعال در کودکان، تمرکز اصلی بر همین رفتارهای ارادی است. کودک انتخاب می کند چگونه رفتار کند، چون انتظار نتیجه ای خاص را دارد.
مثلا اگر بداند با درس خواندن تشویق می شود، احتمال بیشتری دارد که برای رسیدن به آن نتیجه تلاش کند. یا اگر بداند بی احترامی پیامد منفی دارد، احتمالا آن رفتار را کمتر تکرار می کند.
تقویت مثبت در شرطی سازی فعال در کودکان
تقویت مثبت یعنی اضافه کردن یک محرک خوشایند برای افزایش احتمال تکرار یک رفتار در آینده. در شرطی سازی فعال در کودکان، این روش یکی از مؤثرترین ابزارهای تربیتی محسوب می شود. وقتی کودک رفتاری مطلوب انجام می دهد و بلافاصله پیامد مثبتی دریافت می کند، مغز او آن رفتار را به تجربه ای خوشایند پیوند می دهد.
برای مثال، اگر فرزندتان بدون یادآوری، اتاقش را مرتب کند، می توانید او را به پارک ببرید یا خوراکی مورد علاقه اش را برایش تهیه کنید. این پاداش باعث می شود کودک بین «مرتب کردن» و «دریافت نتیجه خوب» ارتباط برقرار کند. در نتیجه، احتمال تکرار این رفتار افزایش پیدا می کند.
- F. Skinner برای توضیح تقویت مثبت، آزمایشی با یک موش گرسنه در جعبه معروف خود انجام داد. درون جعبه اهرمی وجود داشت و هر بار که موش به طور تصادفی آن را فشار می داد، دانه غذا دریافت می کرد. همین پیامد مثبت باعث شد موش بارها و بارها همان رفتار را تکرار کند. این همان سازوکاری است که در شرطی سازی فعال در کودکان نیز دیده می شود.
نکته مهم این است که تقویت مثبت فقط به پاداش های مادی محدود نمی شود. بسیاری از روان شناسان کودک در ایران تأکید می کنند که پاداش های عاطفی اثر ماندگارتری دارند.
نمونه هایی از تقویت مثبت غیرمادی:
- دست زدن و تشویق کردن
- گفتن «آفرین، بهت افتخار می کنم»
- در آغوش گرفتن
- لبخند و نگاه تأییدآمیز
- بازی مشترک با کودک
- خواندن کتاب داستان مورد علاقه اش
- تعریف کردن از رفتار خوب کودک در حضور دیگران
گاهی یک جمله محبت آمیز، تأثیری عمیق تر از هر هدیه ای دارد.
تقویت منفی در شرطی سازی فعال در کودکان
تقویت منفی با تنبیه تفاوت دارد، هرچند نام آن ممکن است گمراه کننده باشد. در تقویت منفی، یک عامل ناخوشایند حذف می شود تا رفتار مطلوب افزایش یابد.
برای مثال، فرض کنید کودکی از خوردن سبزیجات خودداری می کند و والدین برای جلوگیری از تنش، سبزیجات را از بشقاب او برمی دارند. در این حالت، حذف سبزیجات ممکن است باعث شود کودک در آینده هم با امتناع، به هدف خود برسد. در این مثال، رفتار نامطلوب به طور ناخواسته تقویت شده است.
در شرطی سازی فعال در کودکان، لازم است والدین آگاه باشند که حذف فشار یا سختی، می تواند رفتار خاصی را تقویت کند؛ حتی اگر آن رفتار مطلوب نباشد.
برنامه های تقویت در شرطی سازی فعال در کودکان
برنامه تقویت یعنی اینکه چه زمانی و بر اساس چه الگویی، پاداش یا پیامد ارائه شود. نوع برنامه تقویت، سرعت یادگیری کودک را تحت تأثیر قرار می دهد.
نسبت ثابت
پاداش پس از تعداد مشخصی از رفتارها داده می شود.
مثال: وقتی کودک 10 دیکته را درست بنویسد، تشویق می شود.
فاصله زمانی ثابت
پاداش در زمان های مشخص ارائه می شود.
مثال: اگر کودک یک هفته مسئولیت چیدن سفره را انجام دهد، آخر هفته تشویق می شود.
نسبت متغیر
پاداش به شکل غیرقابل پیش بینی و پس از تعداد نامشخصی از رفتارها ارائه می شود. این روش معمولا رفتار را پایدارتر می کند.
فاصله زمانی متغیر
پاداش پس از بازه های زمانی نامشخص داده می شود. کودک نمی داند دقیقا چه زمانی ارزیابی می شود، بنابراین رفتار را ادامه می دهد.
تقویت پیوسته
هر بار که رفتار رخ دهد، پاداش داده می شود.
مثال: هر بار که کودک خردسال از لگن مخصوص استفاده کند، تشویق می شود.
در ابتدای آموزش یک رفتار جدید، تقویت پیوسته مؤثر است. اما برای تثبیت رفتار در درازمدت، بهتر است به تدریج از برنامه های متناوب استفاده شود.
تنبیه در شرطی سازی فعال در کودکان
در شرطی سازی فعال در کودکان، تنبیه به هر تغییری در محیط گفته می شود که احتمال تکرار یک رفتار را کاهش دهد. تنبیه می تواند با افزودن یک پیامد ناخوشایند یا حذف یک امتیاز انجام شود.
با وجود اینکه تنبیه ممکن است در کوتاه مدت رفتار را کاهش دهد، پژوهش های روان شناسی نشان می دهد استفاده مداوم از آن با مشکلاتی همراه است:
- افزایش پرخاشگری
- ایجاد ترس
- کاهش اعتمادبه نفس
- پنهان شدن رفتار به جای اصلاح آن
- احتمال تبدیل شدن به بدرفتاری
تنبیه لزوما به کودک نمی آموزد چه رفتاری درست است؛ فقط به او می گوید چه کاری را انجام ندهد. به همین دلیل، متخصصان توصیه می کنند تمرکز اصلی بر تقویت مثبت باشد.
نمونه های شرطی سازی فعال در کودکان در زندگی روزمره
در خانواده
اگر فرزندتان اتاقش را مرتب نمی کند و شما برای هر بار مرتب کردن، ۱۵ دقیقه زمان بازی اضافه در نظر می گیرید، او یاد می گیرد که «مرتب کردن = امتیاز بیشتر». این نمونه ای از تقویت مثبت در شرطی سازی فعال در کودکان است.
در مدرسه
دانش آموزی که در کلاس بی نظمی می کند و معلم به او می گوید اگر ادامه دهد از زنگ تفریح محروم می شود، با حذف یک امتیاز روبه رو می شود. این نمونه ای از تنبیه منفی است.
در محیط کار
فرض کنید کارمندی پروژه ای را به تأخیر انداخته و مدیر مرتب پیگیری می کند. برای خلاص شدن از این فشار، کارمند سریع تر کار را تمام می کند. حذف فشار، رفتار را تقویت می کند. این تقویت منفی است.
در روابط عاطفی
اگر فردی مسئولیت بیرون بردن زباله را انجام ندهد و با تذکر تند همسرش روبه رو شود، ممکن است برای جلوگیری از تکرار این تجربه ناخوشایند، دفعه بعد زودتر این کار را انجام دهد. این نمونه ای از تنبیه مثبت است.
شرطی سازی فعال در کودکان در درمان های رفتاری
در برخی روش های درمان رفتاری، از شرطی سازی فعال در کودکان برای اصلاح رفتار استفاده می شود. برای مثال، در کار با کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم، رفتارهای مطلوب با پاداش تقویت می شوند تا تکرار آن ها افزایش یابد.
این روش در مراکز توان بخشی و کلینیک های روان شناسی کودک نیز کاربرد دارد و نتایج مثبتی گزارش شده است.
اقتصاد ژتونی در شرطی سازی فعال در کودکان
اقتصاد ژتونی سیستمی است که در آن رفتارهای مطلوب با نشانه های قابل لمس مانند برچسب، ستاره، سکه پلاستیکی یا امتیاز ثبت می شود. کودک می تواند این امتیازها را بعدا با یک پاداش مشخص معاوضه کند.
در مدارس و مراکز درمانی، این روش برای کاهش رفتارهای مخرب و افزایش مشارکت آموزشی استفاده می شود. در خانه هم می توان جدول ستاره طراحی کرد؛ مثلا با هر پنج ستاره، کودک می تواند یک فعالیت دلخواه انتخاب کند.
شکل دهی رفتار در شرطی سازی فعال در کودکان
برخی رفتارها پیچیده هستند و نمی توان آن ها را یک باره آموزش داد. اسکینر این فرآیند تدریجی را «شکل دهی» نامید.
در شکل دهی، رفتار پیچیده به مراحل کوچک تر تقسیم می شود و هر مرحله به صورت جداگانه تقویت می شود. برای مثال، آموزش استفاده مستقل از توالت به کودک شامل مراحل زیر است:
- نشستن روی لگن با لباس
- نشستن بدون پوشک
- استفاده صحیح
- شستن دست ها پس از آن
در هر مرحله، کودک تشویق می شود. این روند تدریجی باعث می شود رفتار نهایی تثبیت شود.
سخنی از نی نی تینی
اگر می خواهید از شرطی سازی فعال در کودکان به شکلی مؤثر استفاده کنید، اول از همه به این نکته توجه داشته باشید: تمرکز اصلی را روی تقویت مثبت بگذارید، نه تنبیه. کودکانی که بیشتر تشویق می شوند تا سرزنش، عزت نفس بالاتری دارند و رفتارهای مطلوب را با انگیزه درونی بیشتری تکرار می کنند.
سعی کنید پیامد رفتار را بلافاصله بعد از انجام آن ارائه دهید. فاصله طولانی بین رفتار و نتیجه، اثر یادگیری را کم می کند. همچنین ثبات داشته باشید؛ اگر امروز رفتاری را تشویق می کنید و فردا نسبت به همان رفتار بی تفاوت هستید، کودک دچار سردرگمی می شود.
در نهایت، به خاطر داشته باشید که هدف از شرطی سازی فعال در کودکان فقط «کنترل رفتار» نیست، بلکه «آموزش مسئولیت پذیری، خودتنظیمی و انتخاب آگاهانه» است. وقتی کودک یاد بگیرد رفتارهایش پیامد دارند، قدم بزرگی به سمت بلوغ هیجانی برداشته است.
شما در خانه بیشتر از چه روشی برای اصلاح رفتار فرزندتان استفاده می کنید؟ تجربه شما از تشویق یا محروم کردن چه بوده است؟
اگر سوالی درباره اجرای درست شرطی سازی فعال در کودکان دارید یا در موقعیت خاصی دچار تردید شده اید، در بخش نظرات بنویسید تا با هم بررسی کنیم. تجربه های شما می تواند به والدین دیگر هم کمک کند تصمیم های آگاهانه تری بگیرند.
