کنجکاوی در کودکان چیزی است که به طور طبیعی در نوزادان و خردسالان دیده می شود. کافی است چند دقیقه کنار یک کودک دو یا سه ساله بنشینید تا سیل سؤال های «چرا؟» و «چطور؟» شروع شود. اما همین ویژگی ارزشمند، اگر به درستی تغذیه نشود، می تواند به مرور کمرنگ شود و حتی از بین برود. خبر خوب این است که راه هایی عملی و ساده برای زنده نگه داشتن و تقویت کنجکاوی در کودکان وجود دارد. در ادامه این مقاله در مورد تقویت این حس در کودکان توضیح خواهیم داد.
کاهش کنجکاوی در کودکان در محیط های آموزشی
در سال 2013، سوزان انگل، روان شناس دانشگاه Williams College، زمانی که در کلاس های ابتدایی مدارس آمریکا حضور پیدا کرد تا میزان کنجکاوی در کودکان را بررسی کند، با نتیجه ای غیرمنتظره روبه رو شد. او نوشت که «کمبود شگفت آوری از کنجکاوی» در کلاس ها دیده می شد.
انگل تصمیم گرفت آنچه را «لحظات کنجکاوی» می نامید ثبت کند. این لحظات شامل هر زمانی بود که کودک سؤالی می پرسید (از «سودان کجاست؟» گرفته تا «زنگ تفریح کیه؟»)، یا به چیزی خیره می شد، مثلا آکواریوم کلاس، یا وسیله ای را با دست بررسی می کرد. در کلاس های پیش دبستانی، طی دو ساعت، فقط دو تا پنج مورد کنجکاوی ثبت شد.
کودکان بی کار نبودند. آن ها مشغول یادگیری صداهای حروف یا سازوکار آب وهوا بودند. اما نکته مهم این بود که خودشان درباره آنچه یاد می گرفتند پرس وجو نمی کردند و محیط اطرافشان را فعالانه کاوش نمی کردند. در یکی از کلاس های پایه پنجم، دو ساعت گذشت و حتی یک سؤال هم مطرح نشد.
اگر شما هم مادری هستید که تجربه زندگی با کودک پیش دبستانی را دارید، احتمالا می دانید که در سنین پایین تر، بچه ها سرشار از سؤال هستند. برخی پژوهش ها نشان داده اند که کودکان در خانه، به طور میانگین، حدود 20 تا 30 سؤال در ساعت می پرسند؛ یعنی تقریبا هر دو تا سه دقیقه یک سؤال. اما با ورود به مدرسه، این چشمه پرسشگری می تواند کم کم خشک شود.
انگل می گوید: «تقریبا هر نوزاد شش ماهه ای ذاتا کنجکاو است. لازم نیست کار خاصی برای ایجاد کنجکاوی در او انجام دهید.» اما تا حدود شش سالگی، بعضی از کودکان کمتر کنجکاو به نظر می رسند. این به این معنا نیست که کنجکاوی منبع محدودی دارد که تمام می شود؛ بلکه ممکن است بزرگسالان مواد مغذی لازم برای رشد آن را فراهم نکنند.
در برخی مشاهده ها، وقتی دانش آموزان سؤال می پرسیدند، معلم برای پایبندی به برنامه درسی، سؤال را نادیده می گرفت یا به تعویق می انداخت. اگر ما درک بهتری از سازوکار کنجکاوی در کودکان داشته باشیم و بدانیم چطور آن را برانگیخته کنیم، می توانیم عطش یادگیری را هم در کودکان و هم در خودمان زنده نگه داریم.
کنجکاوی در کودکان دقیقا به چه معناست؟
پژوهش های مربوط به کنجکاوی در کودکان مفاهیمی مانند تازگی، پیچیدگی، شگفتی و عدم قطعیت را بررسی کرده اند. اما در ساده ترین تعریف، کنجکاوی یعنی میل درونی برای جست وجوی اطلاعات و درک بهتر جهان. همان حس درونی که کودک را وادار می کند بپرسد «این چرا این طوریه؟» یا «اگه اینو فشار بدم چی میشه؟»
در طول تاریخ، کنجکاوی هم تحسین شده و هم مورد انتقاد قرار گرفته است. برخی متفکران آن را نیرویی سرکش می دانستند. برای مثال، سنت آگوستین، متفکر مسیحی، کنجکاوی را به مار تشبیه می کرد. اما جالب اینجاست که خودش فردی بسیار جست وجوگر بود و در کتابش Confessions تلاش می کند معنای زندگی و ایمان را کشف کند.
برخی فیلسوفان مانند Thomas Hobbes حتی کنجکاوی را ویژگی ای می دانستند که انسان را از سایر حیوانات متمایز می کند. این نگاه نشان می دهد که کنجکاوی در کودکان فقط یک ویژگی ساده رفتاری نیست؛ بلکه بخشی از ماهیت انسانی ماست.
کنجکاوی در کودکان؛ انگیزه ای شبیه گرسنگی برای یادگیری
همان طور که گرسنگی ما را به غذا خوردن وادار می کند، کنجکاوی در کودکان آن ها را به یادگیری سوق می دهد. در روان شناسی، کنجکاوی می تواند یک «حالت» باشد (وقتی در لحظه درباره موضوعی کنجکاو می شویم) یا یک «ویژگی پایدار شخصیتی» (یعنی فرد به طور کلی جست وجوگر است).
ویلیام جیمز، روان شناس قرن نوزدهم، در سال 1899 کنجکاوی را «تمایل به شناخت بهتر» تعریف کرد. او معتقد بود کودکان به طور طبیعی جذب چیزهای جدید، درخشان و متفاوت می شوند. این همان چیزی است که در رفتار نوزادان هم دیده می شود.
سلست کید، روان شناس دانشگاه University of California, Berkeley، می گوید نوزادان مکانیسم های درونی دارند که آن ها را به سمت چیزهایی هدایت می کند که برای یادگیری مفید است. به ویژه چیزهایی که کمی با انتظارشان تفاوت دارد. یعنی نه کاملا آشنا و نه کاملا غیرقابل درک.
این موضوع اولین بار در سال 1964 توسط روان شناس رشد آمریکایی Robert Lowell Fantz نشان داده شد. او دریافت که نوزادان پس از چند بار دیدن یک الگوی تصویری، کمتر به آن نگاه می کنند و ترجیح می دهند به چیز جدیدی خیره شوند. پژوهش های بعدی نیز این یافته را بارها تأیید کرده اند.
جورج لوونشتاین، روان شناس آمریکایی، کنجکاوی را نوعی «محرومیت شناختی» توصیف کرد که از درک یک شکاف دانشی به وجود می آید. این دیدگاه که به «نظریه شکاف اطلاعاتی» معروف است، می گوید وقتی کودک متوجه می شود چیزی را نمی داند، انگیزه پیدا می کند آن شکاف را پر کند. درست همان طور که احساس گرسنگی ما را به خوردن غذا سوق می دهد، کنجکاوی در کودکان آن ها را به یادگیری هل می دهد.
نقش بزرگسالان در تقویت یا تضعیف کنجکاوی در کودکان
شاید تصور کنیم با بزرگ تر شدن و افزایش دانسته ها، طبیعی است که کنجکاوی کمتر شود. اما سوزان انگل معتقد است داستان به این سادگی نیست. رفتار بزرگسالان اطراف کودک نقش تعیین کننده ای در بروز یا سرکوب کنجکاوی دارد.
در آزمایش هایی که کودکان وارد اتاقی با یک شیء ناآشنا می شدند، پژوهشگران مشاهده کردند اگر بزرگسال با حالت چهره تشویق کننده یا جملات حمایتی واکنش نشان دهد، کودک بیشتر با آن شیء تعامل می کند. یعنی واکنش ساده ما می تواند شعله کنجکاوی در کودکان را روشن تر یا خاموش تر کند.
به بیان ساده تر، اگر کودک شما درباره موضوعی سؤال می پرسد و شما با حوصله گوش می دهید، احتمال اینکه دوباره سؤال بپرسد بیشتر می شود. اما اگر با بی حوصلگی پاسخ دهید یا بگویید «الان وقتش نیست»، ممکن است به تدریج کمتر سؤال کند.
چطور کنجکاوی در کودکان را عملا تقویت کنیم؟
یکی از راه های مؤثر، برجسته کردن همان «شکاف اطلاعاتی» است. مثلا می توانید بگویید: «می دونی بعضی پرنده ها شکم نارنجی دارن؟» همین جمله ساده می تواند ذهن کودک را فعال کند و بپرسد: «کدوم پرنده؟ چرا نارنجی؟»
الیزابت بوناویتز، استاد علوم یادگیری دانشگاه Harvard University، می گوید چنین سؤال هایی می توانند در همان لحظه اوج کنجکاوی ایجاد کنند. یا می توانید چیزی غیرمنتظره نشان دهید؛ مثلا تصویری از یک پرنده با رنگی خاص که کودک قبلا ندیده است.
وقتی کودک با چیزی شگفت انگیز روبه رو می شود، احساس تعجب او را به یادگیری بیشتر سوق می دهد. در این حالت، احتمال اینکه اطلاعات مربوط به آن موضوع را به خاطر بسپارد بسیار بیشتر است. بسیار بیشتر از زمانی که بدون زمینه و هیجان بگوییم: «بیا امروز درباره پرنده ها یاد بگیریم.»
در زندگی روزمره هم می توانید از این روش استفاده کنید. هنگام آشپزی بپرسید: «به نظرت چرا وقتی آب جوش میاد، بخار میشه؟» یا هنگام پیاده روی بگویید: «چرا بعضی برگ ها زرد شدن و بعضی هنوز سبزن؟» همین سؤال های کوچک، بذر کنجکاوی در کودکان را آبیاری می کند.
کنجکاوی در کودکان؛ چگونه آن را زنده نگه داریم و تقویت کنیم؟
کنجکاوی در کودکان با دانش تغذیه می شود
کنجکاوی در کودکان فقط از ناآگاهی نمی آید؛ جالب است بدانید که دانستن هم می تواند آن را شعله ورتر کند. وقتی کودک درباره موضوعی اطلاعاتی هرچند اندک به دست می آورد، اغلب میل پیدا می کند بیشتر بداند. این موضوع فقط مخصوص بچه ها نیست؛ در بزرگسالان هم دیده می شود.
سلست کید از دانشگاه University of California, Berkeley می گوید اگر می خواهید کنجکاوی درباره موضوع خاصی را تقویت کنید، کافی است کمی درباره آن آموزش دهید. همین آشنایی اولیه، بذر پرسش های بعدی را می کارد. پژوهش ها نشان می دهند وقتی فرد نسبت به درک خود «کمی اطمینان» دارد (نه کاملا مطمئن و نه کاملا سردرگم)، احتمال کنجکاوی بیشتر می شود.
برای مثال، اگر کودک شما کمی درباره سیاره ها بداند، احتمال اینکه بپرسد «آیا روی مریخ آب هست؟» بیشتر از زمانی است که هیچ اطلاعاتی ندارد. پس گاهی به جای اینکه منتظر سؤال بمانیم، می توانیم با دادن اطلاعات پایه، زمینه را برای شکل گیری کنجکاوی در کودکان فراهم کنیم.
ارتباط عمیق کنجکاوی در کودکان با یادگیری
هرچند کنجکاوی با یادگیری یکسان نیست، اما این دو رابطه ای بسیار نزدیک دارند. در یکی از پژوهش ها، مشخص شد افرادی که با سؤال هایی روبه رو می شوند که حس کنجکاوی آن ها را تحریک می کند، مطالب را بهتر یاد می گیرند و مدت بیشتری به خاطر می سپارند.
البته کودکان حتی بدون کنجکاوی هم می توانند یاد بگیرند. اما الیزابت بوناویتز از دانشگاه Harvard University کنجکاوی را مانند «آماده سازی ذهن برای یادگیری» توصیف می کند. درست مانند زمانی که یک آشپز پیش از پخت غذا، مواد اولیه و ابزار را آماده می کند، کنجکاوی هم ذهن را برای دریافت اطلاعات مهیا می کند.
وقتی ذهن آماده باشد، توجه کودک بیشتر می شود و آنچه می آموزد ماندگارتر خواهد بود. به همین دلیل، تقویت کنجکاوی در کودکان می تواند کیفیت یادگیری را عمیق تر کند، نه فقط کمیت آن را.
چگونه در مدرسه کنجکاوی در کودکان را فعال نگه داریم؟
کودکان می توانند همزمان با یادگیری خواندن و حساب وکتاب، یاد بگیرند که چگونه کنجکاو باشند. سوزان انگل از Williams College معتقد است در مدارس ابتدایی، کنجکاوی باید به عنوان «اهرم یادگیری» معرفی شود.
حتی اگر موضوعی در نگاه اول برای کودک جذاب نباشد، می توان به او نشان داد چطور نسبت به آن کنجکاو شود. مثلا:
- پیدا کردن نکته ای شگفت انگیز در دل همان موضوع
- کشف بخشی که هنوز برایش نامفهوم است
- طرح پرسشی که ذهنش را درگیر کند
انگل می گوید موضوع فقط این نیست که اجازه دهیم بچه ها فقط آنچه را دوست دارند بخوانند. مهم تر این است که به آن ها کمک کنیم از یک کنجکاوی خام و پراکنده، به یک کنجکاوی ماهرانه و هدفمند برسند.
در خانه هم می توانید این رویکرد را اجرا کنید. اگر فرزندتان از ریاضی خوشش نمی آید، به جای اصرار، می توانید بپرسید: «به نظرت چرا وقتی دو عدد منفی رو در هم ضرب می کنیم، جواب مثبت میشه؟» همین سؤال ممکن است جرقه ای در ذهن او ایجاد کند.
احساس امنیت؛ شرط مهم برای بروز کنجکاوی در کودکان
برای اینکه کنجکاوی در کودکان شکوفا شود، آن ها باید احساس امنیت کنند. کودک باید بداند که می تواند سؤال بپرسد، اشتباه کند و حتی بگوید «نمی دانم» بدون اینکه سرزنش شود.
بوناویتز تأکید می کند بزرگسالان باید محیطی بسازند که در آن:
- پرسیدن سؤال ارزشمند باشد
- فرصت کاوش وجود داشته باشد
- اشتباه کردن طبیعی تلقی شود
- ابراز تردید پذیرفته شود
در یکی از کلاس های دبیرستان که انگل مشاهده کرده بود، دانش آموزی پرسید آیا در جهان جایی بوده که مردم در آن هنر تولید نکرده باشند. اما معلم حرف او را قطع کرد و گفت: «الان وقت سؤال نیست؛ وقت یادگیری است.» چنین برخوردهایی می تواند پیام نادرستی به کودک بدهد: اینکه کنجکاوی مزاحم یادگیری است، درحالی که در واقع موتور آن است.
آموزش مستقیم پرسیدن سؤال و تقویت کنجکاوی در کودکان
در پژوهشی که بوناویتز و همکارانش انجام دادند، از گروهی از کودکان خواسته شد هنگام یادگیری موضوعات علمی، مثل زیستگاه حیوانات، تمرین کنند سؤال بپرسند. گروه دیگر فقط موظف بودند با دقت گوش دهند.
در پایان، میزان کنجکاوی آن ها درباره موضوعات جدید سنجیده شد. کودکانی که تمرین پرسشگری کرده بودند، انگیزه بیشتری برای به دست آوردن اطلاعات تازه نشان دادند؛ حتی حاضر بودند برچسب های جایزه خود را با اطلاعات جدید معاوضه کنند.
این یافته نشان می دهد کنجکاوی در کودکان فقط یک ویژگی ذاتی نیست؛ مهارتی است که می توان آن را آموزش داد و تقویت کرد.
آیا کنجکاوی با افزایش سن از بین می رود؟
بسیاری از بزرگسالان احساس می کنند با بالا رفتن سن، کنجکاوی کمتر می شود. انگل معتقد است این مشاهده بی اساس نیست، اما سؤال مهم این است که چه بخشی از این تغییر اجتناب ناپذیر است و چه بخشی نتیجه محیط و تجربه هاست.
با بزرگ تر شدن، ما به اتفاقات روزمره عادت می کنیم. اشیا، آدم ها و موقعیت ها برایمان عادی می شوند. همچنین انتخاب گرتر می شویم و فقط درباره موضوعات خاصی کنجکاوی نشان می دهیم. اما این به معنای نابودی کامل کنجکاوی نیست.
برای مثال، فردی که درباره موسیقی رپ اطلاعات زیادی دارد، ممکن است همچنان بخواهد درباره سبک ها و تاریخچه آن بیشتر بداند. شدت میل او کمتر نشده؛ فقط حوزه تمرکز او مشخص تر شده است.
چگونه خودمان هم الگوی کنجکاوی باشیم؟
برای تقویت کنجکاوی در کودکان، یکی از مؤثرترین کارها این است که خودمان الگوی آن باشیم. وقتی کودک ببیند مادرش درباره یک موضوع تحقیق می کند، کتاب می خواند یا می گوید «نمی دونم، بیا با هم پیدا کنیم»، پیام مهمی دریافت می کند.
بزرگسالان می توانند همان راهکارهایی را که برای کودکان مفید است، برای خودشان هم اجرا کنند:
- شناسایی شکاف های دانشی خود
- توجه به اطلاعات تازه و شگفت انگیز
- یادگیری مقدماتی درباره موضوعی جدید برای ایجاد انگیزه بیشتر
کنجکاوی فقط مخصوص کودکان نیست. همان طور که کید می گوید، بعید است بتوان انسانی آگاه و کاملا بی علاقه به دانستن پیدا کرد. شاید فقط لازم باشد دوباره به آن توجه کنیم.
سخنی از نی نی تینی
اگر می خواهید کنجکاوی در کودکان خاموش نشود، لازم نیست کار پیچیده ای انجام دهید. کافی است شنونده خوبی باشید، سؤال هایشان را جدی بگیرید و گاهی به جای پاسخ مستقیم، با یک سؤال جدید ذهنشان را فعال تر کنید. اجازه بدهید اشتباه کنند، تردید داشته باشند و حتی مسیرهای عجیب وغریب فکری را تجربه کنند.
به خاطر داشته باشید که کنجکاوی در کودکان با تشویق، امنیت روانی و الگو گرفتن از شما رشد می کند. وقتی فرزندتان ببیند شما هم درباره دنیا سؤال می پرسید و از یادگیری لذت می برید، این رفتار را درونی می کند. خانه ای که در آن «چرا؟» ارزشمند است، بهترین بستر برای پرورش ذهن های پویا و خلاق خواهد بود.
شما چطور کنجکاوی در کودکان را در خانه تقویت می کنید؟
آیا فرزندتان سؤال های چالش برانگیزی می پرسد که گاهی شما را غافلگیر کند؟
تجربه ها و روش های خودتان را در بخش نظرات بنویسید تا دیگر مادران هم از ایده های شما الهام بگیرند. با هم می توانیم فضایی بسازیم که در آن پرسیدن سؤال نه تنها مجاز، بلکه ارزشمند باشد.
