دلبستگی در کودکان یکی از مهم ترین پایه های رشد هیجانی و اجتماعی آن هاست. هر کودکی به یک رابطه ایمن و مطمئن با والدین یا مراقبانش نیاز دارد تا بتواند اعتماد، مهارت های اجتماعی و استقلال را یاد بگیرد. اما گاهی والدین با سوالاتی مواجه می شوند: «چرا فرزندم به برخی افراد دلبستگی پیدا نمی کند؟» یا «چگونه می توانم دلبستگی ایمن در کودکم ایجاد کنم؟»
در این مقاله، به شما کمک می کنیم تا دلبستگی در کودکان چیست، علل آن و راهکارهای مناسب برای رفع دلبستگی در کودکان را به طور کامل و کاربردی بشناسید. با مطالعه این راهنما، می توانید روابط خود با فرزندتان را تقویت کنید و محیطی امن و حمایتگر برای رشد سالم او فراهم کنید
دلبستگی در کودکان چیست؟
دلبستگی یک رابطه عاطفی ویژه بین دو نفر است که همراه با انتظار حمایت و محافظت ایجاد می شود. وقتی درباره دلبستگی در کودکان صحبت می کنیم، معمولا منظورمان رابطه بین کودک و والدین یا مراقبان اوست. البته در بزرگسالان، دلبستگی می تواند در روابط عاشقانه هم دیده شود، اما تمرکز ما در اینجا روی دلبستگی بین والدین و کودکان است.
تقریبا هر کودک با کسی دلبستگی برقرار می کند. در موارد بسیار نادر که کودک قادر به ایجاد دلبستگی نیست، معمولا به دلیل شرایط نامطلوب مانند زندگی در یتیم خانه یا تجربه سوء استفاده یا غفلت شدید است. کودکانی که دلبستگی ندارند ممکن است اختلال دلبستگی داشته باشند و در این موارد، خود کودک و مراقب او معمولا نیاز به کمک تخصصی دارند. لازم است بدانید که اختلالات دلبستگی در کودکان موضوع اصلی ما نیست، اما برای اطلاعات بیشتر می توانید به منابع معتبر فارسی مانند سایت انجمن روانپزشکی کودک و نوجوان مراجعه کنید.
کودکان معمولا با تعداد محدودی بزرگسال که مراقب آن ها هستند دلبستگی برقرار می کنند و اغلب با سایر کودکان دلبستگی ایجاد نمی کنند. حتی اگر کودک با معلمان، پرستارها یا دوستان خانواده روابط خوبی داشته باشد، دلبستگی واقعی او معمولا به مراقبان اصلی محدود می شود. کودک این افراد را دوست دارد و به آن ها اعتماد می کند، زیرا تجربه اش نشان داده که با آن ها احساس امنیت می کند.
انواع دلبستگی در کودکان
هرچند اکثر کودکان دلبستگی ایجاد می کنند، سطح امنیت دلبستگی در کودکان می تواند متفاوت باشد. روانشناسان و پژوهشگران معمولا دلبستگی در کودکان را به سه دسته اصلی تقسیم می کنند:
- دلبستگی ایمن
- دلبستگی ناایمن
- دلبستگی بی نظم یا آشفته
بیشتر کودکان (حدود 60%) دارای دلبستگی ایمن هستند. این نوع دلبستگی بهترین اثرات را بر رشد ذهنی، اجتماعی و هیجانی کودک دارد. در مقابل، دلبستگی بی نظم بیشترین مشکلات را در سلامت روان و رفتار کودک ایجاد می کند. جالب است بدانید که یک کودک می تواند با هر مراقب، سبک دلبستگی متفاوتی داشته باشد.
دلبستگی ایمن
کودکانی که دلبستگی ایمن دارند، وقتی مراقبشان در نزدیکی شان است، به راحتی محیط اطرافشان را کاوش می کنند و به طور منظم به مراقب خود نگاه می کنند تا از حضور او مطمئن شوند. اگر مراقب کودک برای مدتی برود، کودک معمولا کاوش را متوقف می کند و وقتی مراقب بازمی گردد، خوشحال شده و به سرعت آرام می شود. دلبستگی ایمن به کودکان کمک می کند تا یادگیری، همدلی، مهارت های اجتماعی، مدیریت استرس، مقابله با ترس و استقلال را به خوبی تجربه کنند.
دلبستگی ناایمن
دلبستگی ناایمن دو نوع دارد:
- دلبستگی اجتنابی: کودک به نظر می رسد که اهمیتی نمی دهد مراقبش هست یا نه، اما در واقع بسیار نگران است. این کودکان معمولا کنجکاوی زیادی دارند، ولی وقتی مراقبشان برمی گردد، اغلب او را نادیده می گیرند. با این حال، اندازه گیری های فیزیولوژیک مانند ضربان قلب نشان می دهد که کودک واقعا مضطرب است.
- دلبستگی مقاوم یا وابسته: این کودکان به نظر چسبنده و وابسته می آیند، معمولا نزدیک مراقبشان می مانند و کاوش کمی انجام می دهند. وقتی مراقبشان می رود، بسیار ناراحت می شوند و به راحتی با بازگشت مراقب آرام نمی شوند.
دلبستگی بی نظم
کودکانی که دلبستگی بی نظم دارند، رفتار غیرقابل پیش بینی از خود نشان می دهند. به عنوان نوزاد، ممکن است کارهای غیرمعمولی انجام دهند مانند منجمد شدن ناگهانی یا آمدن به مراقب با سر برگردانده. در سنین پیش دبستان، اغلب سلطه جو و کنترل گر به نظر می رسند.
دلبستگی در کودکان چگونه شکل می گیرد؟
دلبستگی در کودکان به مرور زمان و از طریق تعامل مداوم بین کودک و مراقب شکل می گیرد. این فرآیند تا حد زیادی ذاتی یا “برنامه ریزی شده در مغز” است. هر زمان که کودک نیاز دارد و مراقب به آن پاسخ می دهد، کودک یاد می گیرد که می تواند به آن انتظار تکیه کند.
به عنوان مثال، اگر کودکی از دوچرخه بیفتد و مراقبش بیاید و او را آرام کند، کودک یاد می گیرد که مراقبش او را حمایت خواهد کرد. برعکس، اگر مراقب فریاد بزند یا واکنشی منفی نشان دهد، کودک هم همین انتظار را پیدا می کند. نکته مهم این است که نه یک موقعیت خاص، بلکه الگوی مکرر رفتار مراقب اهمیت دارد. کودک از طریق این الگو می آموزد که وقتی نیاز دارد، مراقب چگونه واکنش نشان می دهد: آیا مهربانانه پاسخ می دهد؟ بی تفاوت است؟ یا فریاد می زند؟ این الگو تعیین می کند که سبک دلبستگی بین کودک و مراقب خاص چگونه باشد.
سبک دلبستگی در کودکان همیشه قابل مشاهده نیست. این سبک زمانی فعال می شود که کودک در وضعیت نیاز باشد؛ مانند زمانی که استرس دارد، بیمار است، ترسیده یا آسیب دیده است.
کودکان یاد می گیرند چگونه نیازهایشان را برآورده کنند
با گذشت زمان، کودکان می آموزند برای رفع نیازهای خود چه کاری باید انجام دهند: باید درخواست کنند، فریاد بزنند یا گریه کنند؟ در نهایت، کودک شروع به انتظار می کند که همه روابط شبیه روابط دلبستگی او باشند. بنابراین، او ممکن است به افراد اعتماد کند، نسبت به دیگران بی اعتماد شود، احساساتش را پنهان کند یا نداند از دیگران چه انتظاری داشته باشد. همچنین، کودک یاد می گیرد چگونه باید در روابط رفتار کند.
چه زمانی دلبستگی در کودکان شکل می گیرد؟
ریشه های دلبستگی در کودکان بلافاصله پس از تولد شروع می شوند، اما واضح تر شدن آن معمولا حدود 6 تا 9 ماهگی رخ می دهد. هر فرد سبکی از دلبستگی را ایجاد می کند که بر نحوه برخورد او با روابط در طول زندگی اثر می گذارد. با این حال، سبک دلبستگی در کودکان می تواند بر اساس تجربیات زندگی یا درمان های مناسب تغییر کند.
چگونه می توان به کودک کمک کرد تا دلبستگی ایمن ایجاد کند؟
والدین و مراقبان می توانند با اقداماتی ساده به تقویت دلبستگی ایمن در کودکان کمک کنند:
- در دسترس بودن: وقتی کودک به شما نیاز دارد، کنار او باشید. حضور شما باعث احساس امنیت کودک می شود.
- اجازه کاوش و بازی: کودک را تشویق کنید محیط اطرافش را کشف کند، اما تنها زمانی که آماده است.
- حساس بودن به نیازها و احساسات کودک: با دقت به احساسات او گوش دهید و با آن ها همسو پاسخ دهید.
- صحبت درباره احساسات: هم احساسات خودتان و هم احساسات کودک را نام ببرید و نشان دهید که همه احساسات پذیرفتنی هستند. این کار حتی از دوران نوزادی هم مفید است.
- حضور هنگام ناراحتی کودک: وقتی کودک ناراحت است یا رفتار نامناسب دارد، نشان دهید که او را دوست دارید و تهدید یا تنبیه شدید اعمال نکنید.
- لذت بردن از زمان با کودک: با او بازی کنید، بخندید، کتاب بخوانید و برنامه های تلویزیونی مناسب کودک را همراه او ببینید.
- پیروی از رهبری کودک: به او نشان می دهد که ایده ها و افکارش ارزشمند است.
- کنترل و هدایت موقعیت ها: وقتی لازم است تصمیم بگیرید، این کار امنیت کودک را افزایش می دهد.
- ثبات و پیش بینی پذیری: رفتار ثابت و قابل پیش بینی والدین باعث احساس امنیت کودک می شود.
- تنظیم محدودیت ها: آزادی بیش از حد باعث اضطراب کودک می شود. والدین نقش هدایتگر امن را دارند.
- پذیرش کودک همانطور که هست: لازم نیست رفتار او را همیشه تأیید کنید، اما باید او را بدون قید و شرط دوست داشته باشید.
اگر اشتباهی کردید، چه باید کرد؟
اشتباه کردن طبیعی است! دلبستگی در کودکان بر پایه هزاران تجربه روزمره شکل می گیرد و همیشه قابل تغییر است. تحقیقات نشان می دهد که کودک به والدین “به اندازه کافی خوب” نیاز دارد، نه والدین کامل.
در واقع، مواجهه کودک با چالش های کوچک و مدیریت شده می تواند مفید باشد. این تجربه ها به کودک یاد می دهد که می تواند موقعیت های سخت را مدیریت کند و مقاومت و تاب آوری او افزایش یابد. بنابراین، اگر به عنوان والد یا مراقب اشتباهی کردید، نگران نباشید و بدانید که فرصت های زیادی برای اصلاح و بهتر عمل کردن وجود دارد.
اگر کودک دلبستگی ایمن ندارد، چه کار کنیم؟
برای کودکانی که دلبستگی ایمن ندارند، روش های درمانی مبتنی بر دلبستگی در کودکان وجود دارد که تحقیقات علمی از اثربخشی آن ها حمایت می کند. این درمان ها شامل موارد زیر هستند:
- Parent-Child Interaction Therapy (درمان تعامل والد-کودک)
- Circle of Security (دایره امنیت)
- Watch, Wait, and Wonder (مشاهده، انتظار و کنجکاوی)
- Interaction Guidance (راهنمایی تعامل)
- Reflective Family Play (بازی خانوادگی بازتابی)
برای دسترسی به این خدمات، می توانید با روانشناس کودک یا پزشک متخصص اطفال مشورت کنید تا ارجاع به مراکز معتبر و مبتنی بر شواهد علمی داشته باشید. برخی روش ها ممکن است عنوان «مبتنی بر دلبستگی» داشته باشند، اما شواهد علمی کافی برای آن ها وجود ندارد، بنابراین بهتر است روی روش هایی تمرکز کنید که اثربخشی آن ها به طور علمی ثابت شده است.
سخنی از نی نی تینی
- دلبستگی در کودکان قابل تغییر و انعطاف پذیر است.
- مهم است که به نیازهای کودک حساس باشید و حضور ثابتی داشته باشید.
- اشتباهات طبیعی اند و مهم این است که فرصت جبران و بهبود را داشته باشید.
- استفاده از روش های درمانی مبتنی بر دلبستگی و مشاوره حرفه ای می تواند در ایجاد دلبستگی ایمن مؤثر باشد.
اگر تجربه ای در زمینه دلبستگی در کودکان خود داشته اید یا راهکارهای عملی برای ایجاد دلبستگی ایمن می دانید، آن را با ما و دیگر والدین به اشتراک بگذارید. نظرات و تجربیات شما می تواند برای سایر والدین بسیار مفید باشد.
