کمال گرایی در کودکان

کمال گرایی در کودکان یعنی چه؟ آیا تلاش برای بهترین بودن همیشه نشانه ای مثبت است یا گاهی زنگ خطری برای سلامت روان فرزندمان محسوب می شود؟

توجه به جزئیات می تواند در برخی موقعیت ها بسیار مفید باشد. برای مثال، رعایت دقیق نکات ایمنی هنگام عبور از خیابان یا یادگیری قوانین راهنمایی و رانندگی در سنین بالاتر، نیازمند دقت بالاست. اما وقتی کمال گرایی در کودکان از حد تعادل خارج شود، ممکن است از یک انگیزه سالم برای پیشرفت، به کاهش عزت نفس، فرسودگی ذهنی، اضطراب و حتی افسردگی تبدیل شود.

سؤال مهم این است: از کجا بفهمیم فرزندمان صرفا یک فرد پرتلاش و موفق است یا درگیر نوعی وسواس برای بی نقص بودن شده است؟ در ادامه، به تعریف دقیق تر کمال طلبی، نشانه ها، ارتباط آن با برخی اختلالات رشدی و راهکارهای عملی برای والدین می پردازیم.

کمال گرایی در کودکان چیست؟

اگر فرزند شما بلندپرواز است، سخت کار می کند و برای موفقیت تلاش دارد، لزوما مشکلی وجود ندارد. بسیاری از کودکانی که در فعالیت های فوق برنامه مانند ورزش، کلاس های هنری یا انجمن های مدرسه شرکت می کنند، همزمان نمرات خوبی می گیرند و روابط اجتماعی فعالی هم دارند.

حتی در برخی مدارس، کلاس ها یا برنامه های ویژه ای برای دانش آموزان با استعداد طراحی می شود تا بهتر رشد کنند. اما گاهی این تلاش برای موفقیت از یک نقطه به بعد تغییر ماهیت می دهد و به کمال گرایی در کودکان تبدیل می شود؛ جایی که دیگر هدف، رشد نیست، بلکه بی نقص بودن به هر قیمت است.

به گفته متخصصان حوزه روان شناسی کودک، زمانی که این ویژگی باعث اختلال در فعالیت های روزمره، تغییرات محسوس خلق وخو یا بروز ناراحتی شدید شود، دیگر با یک تلاش سالم روبه رو نیستیم. در این مرحله، کمال طلبی می تواند به یک مشکل جدی تبدیل شود.

کمال گرایی نوعی ویژگی شخصیتی است که با نیاز شدید به نظم، کنترل و بی عیب ونقص بودن در یک یا چند حوزه زندگی شناخته می شود. کودک ممکن است احساس کند باید همیشه بهترین باشد؛ نه فقط خوب.

کمال گرایی در کودکان به چه صورت است؟

کمال گرایی در کودکان همیشه آشکار نیست. گاهی در قالب رفتارهایی دیده می شود که در نگاه اول تحسین برانگیز به نظر می رسند.

برای مثال، کودکی که نمره 20 گرفته اما ناراحت است چون یک سؤال را اشتباه پاسخ داده است. یا نوجوانی که در مسابقه فوتبال تیمش برنده شده، اما به دلیل یک اشتباه کوچک، از شادی کردن خودداری می کند.

تفاوت کودک سخت کوش با کودک کمال گرا در شدت واکنش او به «نقص» است. کودک پرتلاش ممکن است ناراحت شود، اما سریع تر به تعادل برمی گردد. اما کودک گرفتار کمال گرایی در کودکان، هر نتیجه ای که بی نقص نباشد را شکست کامل تلقی می کند و عمیقا با آن درگیر می شود.

نشانه های کمال گرایی در کودکان

در دوران کودکی و نوجوانی، تغییرات زیادی در جسم و مغز رخ می دهد که ممکن است شبیه کمال طلبی به نظر برسد. اما برخی نشانه ها مشخص تر هستند و نیاز به توجه جدی دارند.

از جمله این نشانه ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• بیان جملاتی مانند «من به اندازه کافی خوب نیستم»
• ناتوانی در تصمیم گیری به دلیل ترس از اشتباه کردن
• اضطراب شدید هنگام انجام تکالیف یا فعالیت های مدرسه
• تغییرات محسوس در خلق وخو یا رفتار
• کناره گیری از فعالیت های مورد علاقه، مانند ترک تیم ورزشی به دلیل بهترین نبودن
• بهانه تراشی برای فرار از فعالیتی که احتمال شکست در آن وجود دارد
• تجربه فشاری بیش از حد متناسب با سن
• تغییر در الگوی غذا خوردن یا بروز اختلالات خوردن مانند بی اشتهایی عصبی یا پرخوری عصبی

بر اساس منابع تخصصی مانند انجمن روان شناسی ایران، یکی از ریشه های مهم این علائم می تواند فشارهای درونی یا بیرونی بیش از حد باشد که در بخش علل کمال گرایی در کودکان به آن خواهیم پرداخت.

ارتباط کمال گرایی در کودکان با تفاوت های عصبی رشدی

گاهی کمال گرایی در کودکان همزمان با برخی شرایط عصب رشدی دیده می شود؛ مانند اختلال کم توجهی/بیش فعالی، وسواس فکری-عملی یا در برخی موارد اختلال طیف اوتیسم.

با این حال، باید دقت داشت که کمال طلبی با علائم این اختلالات یکسان نیست. برای نمونه، برخی کودکان دارای تفاوت های عصبی تمایل دارند کارها را دقیقا به یک روش مشخص و تکراری انجام دهند. اما در کمال گرایی، تمرکز اصلی بر «بی نقص بودن نتیجه» است، نه صرفا تکرار یک الگو.

فرض کنید دختری در مسابقه والیبال سرویس را از دست داده است. او شب هنگام با اضطراب به آن صحنه فکر می کند و بارها همان حرکت را تمرین می کند تا بی نقص شود. اگر این رفتار به یک عادت وسواسی شبانه تبدیل شود و سایر جنبه های زندگی او را تحت تأثیر قرار دهد، ممکن است نشانه ای از کمال گرایی در کودکان باشد.

اگر این وضعیت ادامه یابد، کودک ممکن است به این باور برسد که «من کافی نیستم». چنین باوری می تواند زمینه ساز اضطراب مزمن و حتی افسردگی شود.

در کودکانی که اختلال کم توجهی/بیش فعالی دارند، ترکیب این وضعیت با کمال گرایی می تواند به تعویق انداختن کارها منجر شود. کودک می خواهد کار را بی نقص انجام دهد، اما به دلیل دشواری در تمرکز و سازمان دهی، آن را عقب می اندازد. در نتیجه، نه تنها به استانداردهای بسیار بالای خود نمی رسد، بلکه احساس شکست و خودسرزنشی هم تجربه می کند.

راهکارهایی برای مدیریت کمال گرایی در کودکان

کودکان ممکن است در چرخه ای گرفتار شوند که در آن همیشه باید کامل باشند. این چرخه می تواند لذت یادگیری، تجربه کردن و حتی بازی را از آن ها بگیرد. اما والدین چه کاری می توانند انجام دهند؟

1- گفت وگوی باز و صمیمانه ایجاد کنید

مهم ترین قدم، صحبت کردن است. ایجاد فضایی امن در خانه که کودک بتواند بدون ترس از قضاوت احساساتش را بیان کند، کلیدی ترین راهکار است.

اگر متوجه شدید فرزندتان بیش از حد درگیر نمره یا نتیجه است، با لحنی آرام بپرسید:
«دیدم با اینکه نمره کامل گرفتی، خوشحال نبودی. دوست دارم بفهمم چه چیزی ناراحتت کرده.»

این گفت وگو می تواند به کشف علل کمال گرایی در کودکان کمک کند؛ از جمله ترس از مقایسه شدن، نگرانی از ناامید کردن والدین یا فشار محیط مدرسه.

2- الگوی رفتار سالم باشید

کودکان فقط به حرف های ما گوش نمی دهند؛ آن ها رفتار ما را هم تماشا می کنند. اگر خودمان در برابر اشتباهات بیش از حد سخت گیر باشیم، این پیام را منتقل می کنیم که خطا غیرقابل قبول است.

می توانید با این اقدامات الگوی سالمی باشید:

• اشتباهات خود را بپذیرید و مسئولیت آن ها را قبول کنید.
• درباره درس هایی که از شکست ها گرفته اید صحبت کنید.
• طبیعی بودن خطا را یادآوری کنید.
• هنگام بروز مشکل، با هم راه حل پیدا کنید.

گاهی هم لازم است بپذیریم بعضی مشکلات راه حل فوری ندارند و این موضوع کاملا طبیعی است.

3- اهداف واقع بینانه تعریف کنید

واقعیت این است که هیچ کودکی در همه زمینه ها بهترین نیست. گرفتن معدل عالی برای همه دانش آموزان ممکن نیست. دریافت بورسیه تحصیلی برای همه نوجوانان امکان پذیر نیست.

بهتر است با توجه به توانایی ها و علایق هر کودک، اهدافی مشخص و قابل دستیابی تعیین شود. از خودتان بپرسید: «این هدف واقعا خواسته فرزندم است یا رؤیای من؟»

شاید شما در نوجوانی چند ورزش را همزمان دنبال می کردید، اما فرزندتان به هنر علاقه دارد. موفقیت او در تئاتر مدرسه، اگر با علاقه و تلاش همراه باشد، به اندازه هر مدال ورزشی ارزشمند است.

4- تحسین و انتقاد مؤثر ارائه دهید

نوع بازخورد شما می تواند نقش مهمی در کاهش یا تشدید کمال گرایی در کودکان داشته باشد.

چند اصل کاربردی:

• از سنین پایین تحسین مثبت و مشخص ارائه دهید.
• شخصیت کودک را به عملکرد او گره نزنید.
• حتی هنگام اشتباه، بر تلاش و پشتکار تأکید کنید.
• از روش «تحسین-پیشنهاد-تحسین» استفاده کنید.

برای مثال:
«خیلی خوب اتاقت را مرتب کردی. فقط دفعه بعد جاروبرقی را هم سر جایش بگذار. واقعا از نظم میزت خوشم آمد.»

شبکه های اجتماعی و کمال گرایی در کودکان

امروزه مقایسه فقط به مدرسه محدود نمی شود. بسیاری از نوجوانان در شبکه های اجتماعی با تصاویر زندگی های به ظاهر بی نقص روبه رو هستند.

در گذشته، وقتی از مدرسه به خانه می آمدیم، فاصله ای از مقایسه ایجاد می شد. اما حالا این مقایسه در تلفن همراه و در دسترس دائمی است.

برخی نوجوانان تحت فشار برای داشتن «زندگی کامل» ممکن است به این نتیجه برسند که اگر نمی توانند بی نقص باشند، اصلا تلاش نکنند. بنابراین نظارت هوشمندانه والدین و گفت وگو درباره محتوای دیده شده اهمیت زیادی دارد.

چه زمانی باید برای کمال گرایی در کودکان از متخصص کمک بگیریم؟

در نهایت، شما فرزندتان را بهتر از هر کسی می شناسید. اگر تغییرات رفتاری، گوشه گیری، افت خلق، اختلال در غذا خوردن یا نشانه های اضطراب و افسردگی مشاهده می کنید، بهتر است با پزشک یا روان شناس کودک مشورت کنید.

در برخی خانواده ها، زمینه ژنتیکی اضطراب یا افسردگی وجود دارد و این می تواند یکی از علل کمال گرایی در کودکان باشد. مداخله زودهنگام می تواند از بروز مشکلات جدی تر در آینده جلوگیری کند.

کمک گرفتن نشانه ضعف نیست؛ بلکه نشانه مسئولیت پذیری شما به عنوان یک مادر آگاه و دلسوز است.

سخنی از نی نی تینی

اگر احساس می کنید فرزندتان بیش از حد درگیر بی نقص بودن است، قبل از هر اقدامی آرام بمانید. کمال گرایی در کودکان معمولا از نیت خوب برای موفقیت شروع می شود، اما زمانی مشکل ساز می شود که شادی، آرامش و اعتمادبه نفس کودک را تحت تأثیر قرار دهد.

به جای تمرکز بر نتیجه، روی مسیر رشد تمرکز کنید. به فرزندتان بیاموزید که ارزشمندی او به نمره، مدال یا تأیید دیگران وابسته نیست. اشتباه کردن بخشی طبیعی از یادگیری است و هیچ انسانی بی نقص نیست.

اگر نشانه هایی مانند اضطراب شدید، گوشه گیری، تغییرات خلقی یا اختلال در غذا خوردن مشاهده کردید، حتما با روان شناس کودک یا مشاور مدرسه مشورت کنید. مداخله زودهنگام می تواند از تبدیل شدن کمال طلبی به اضطراب یا افسردگی پیشگیری کند.

به یاد داشته باشید: هدف ما تربیت کودکی شاد، سالم و با اعتمادبه نفس است؛ نه کودکی که فقط «بی نقص» به نظر برسد.