عدم تحمل لاکتوز در کودکان چیست؟
عدم تحمل لاکتوز در کودکان به حالتی گفته می شود که بدن کودک نمی تواند قند موجود در شیر و لبنیات، یعنی لاکتوز را به درستی تجزیه و هضم کند. لاکتوز نوعی قند طبیعی است که در شیر و فرآورده های لبنی مانند ماست، پنیر و بستنی وجود دارد.
زمانی که کودک دچار عدم تحمل لاکتوز است، پس از مصرف شیر یا لبنیات ممکن است علائمی ناخوشایند مانند نفخ، دل درد، اسهال یا گاز معده را تجربه کند. این وضعیت با «آلرژی به شیر» تفاوت دارد؛ زیرا آلرژی به شیر واکنشی ایمنی است، در حالی که عدم تحمل لاکتوز صرفا به علت کمبود آنزیم خاصی در بدن رخ می دهد.
علت عدم تحمل لاکتوز در کودکان
عدم تحمل لاکتوز در کودکان زمانی به وجود می آید که روده کوچک کودک نتواند مقدار کافی از آنزیمی به نام لاکتاز (Lactase) را تولید کند. این آنزیم مسئول تجزیه لاکتوز به قندهای ساده تر است تا بدن بتواند آنها را جذب کند.
زمانی که لاکتاز کافی در بدن وجود نداشته باشد، لاکتوز هضم نشده در روده باقی می ماند و باعث بروز مشکلات گوارشی می شود.
از دلایل شایع بروز عدم تحمل لاکتوز در کودکان می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- ابتلا به بیماری ها یا عفونت های گوارشی
- آسیب به دیواره روده کوچک
- سابقه خانوادگی این مشکل؛ در برخی خانواده ها، بدن به مرور زمان آنزیم لاکتاز کمتری تولید می کند و علائم ممکن است از دوران نوجوانی ظاهر شوند.
- تولد زودرس (نوزاد نارس): در این حالت معمولا مشکل موقتی است و با رشد کودک از بین می رود.
- در موارد نادر، برخی نوزادان از بدو تولد هیچ مقدار لاکتاز تولید نمی کنند که این نوع بسیار نادر است.
چه کودکانی در معرض خطر بیشتری هستند؟
عدم تحمل لاکتوز در کودکان در هر کودکی ممکن است رخ دهد، اما احتمال بروز آن در شرایط زیر بیشتر است:
- نوزادانی که زودتر از موعد به دنیا آمده اند (نوزادان نارس).
- کودکانی که خانواده شان سابقه این مشکل را دارند.
- کودکانی با تبار آسیایی، آمریکایی بومی، آفریقایی، یهودی اشکنازی یا آمریکایی مکزیکی.
در بیشتر موارد، علائم در دوران کودکی یا نوجوانی نمایان می شوند.
علائم عدم تحمل لاکتوز در کودکان
علائم عدم تحمل لاکتوز در کودکان معمولا از سن 5 سالگی به بعد ظاهر می شوند، اما در برخی کودکان ممکن است از دو سالگی نیز آغاز شوند.
این علائم معمولا 30 دقیقه تا 2 ساعت پس از مصرف شیر یا لبنیات بروز می کنند و ممکن است شدت آنها در هر کودک متفاوت باشد.
علائم رایج شامل موارد زیر است:
- دل پیچه یا کرامپ های شکمی
- نفخ و احساس سنگینی در معده
- درد در ناحیه شکم
- گاز معده
- اسهال یا مدفوع شل
- حالت تهوع یا استفراغ (به ویژه در نوجوانان)
شدت علائم به مقدار لاکتوز مصرفی و میزان تولید آنزیم لاکتاز در بدن کودک بستگی دارد.
تشخیص عدم تحمل لاکتوز در کودکان
پزشک کودک با بررسی سابقه پزشکی، معاینه فیزیکی و در صورت نیاز انجام چند آزمایش می تواند این مشکل را تشخیص دهد.
رایج ترین روش های تشخیص عبارتند از:
1. تست تحمل لاکتوز
در این آزمایش، کودک پس از ناشتا بودن، مایعی حاوی لاکتوز می نوشد. سپس سطح گلوکز در ادرار یا خون بررسی می شود. اگر میزان گلوکز بالا نرود، نشان دهنده ی ضعف در جذب لاکتوز است.
2. تست تنفسی هیدروژن
کودک مایعی با مقدار بالای لاکتوز می نوشد. سپس در فواصل زمانی مشخص، میزان هیدروژن در بازدم اندازه گیری می شود. بالا بودن مقدار هیدروژن نشان می دهد که بدن نمی تواند لاکتوز را به درستی هضم کند.
3. تست اسیدیته مدفوع
این آزمایش بیشتر برای نوزادان و کودکان خردسال انجام می شود. در صورت عدم هضم لاکتوز، اسید لاکتیک و سایر اسیدهای چرب در مدفوع یافت می شود.
در موارد خاص، ممکن است پزشک نمونه ای از بافت روده کوچک را برای بررسی بیشتر ارسال کند.
درمان عدم تحمل لاکتوز در کودکان
هیچ درمانی وجود ندارد که بتواند بدن را وادار به تولید بیشتر لاکتاز کند، اما با تغییر در رژیم غذایی می توان علائم را کنترل کرد.
پزشک ممکن است توصیه کند مصرف لاکتوز محدود شود، نه اینکه کاملا حذف گردد. همچنین برخی کودکان می توانند از قرص ها یا قطره های حاوی آنزیم لاکتاز (موجود در داروخانه ها) استفاده کنند.
نکات مهم برای کنترل لاکتوز در رژیم غذایی کودک:
- شروع تدریجی: پس از یک هفته کاهش مصرف لبنیات، می توان مقدار کمی شیر یا فرآورده های لبنی را دوباره وارد رژیم کرد و واکنش بدن کودک را بررسی نمود.
- مصرف لبنیات همراه با غذا: خوردن شیر با غلات یا پنیر با بیسکویت ممکن است علائم را کاهش دهد.
- انتخاب لبنیات با لاکتوز کمتر: ماست و پنیرهای سفت معمولا لاکتوز کمتری دارند.
- استفاده از محصولات بدون لاکتوز یا کم لاکتوز: این محصولات همان طعم و ارزش غذایی شیر را دارند اما آنزیم لاکتاز به آنها افزوده شده است.
- پرس وجو درباره مکمل لاکتاز: مصرف قرص یا قطره لاکتاز هنگام مصرف لبنیات می تواند به هضم بهتر کمک کند.
- مشاوره با پزشک یا متخصص تغذیه: انتخاب رژیم مناسب برای تأمین مواد مغذی ضروری مانند کلسیم و ویتامین D اهمیت زیادی دارد.
اهمیت کلسیم در کودکان مبتلا به عدم تحمل لاکتوز
کودکانی که لبنیات کمتری مصرف می کنند، ممکن است دچار کمبود کلسیم شوند. این ماده برای رشد و استحکام استخوان ها و دندان ها حیاتی است و در پیشگیری از پوکی استخوان در بزرگسالی نقش دارد.
میزان نیاز روزانه به کلسیم بر اساس سن:
سن کودک میزان کلسیم مورد نیاز روزانه (میلی گرم)
از تولد تا 6 ماهگی 200 میلی گرم
6 ماه تا 1 سالگی 260 میلی گرم
1 تا 3 سالگی 700 میلی گرم
4 تا 8 سالگی 1000 میلی گرم
9 تا 18 سالگی 1300 میلی گرم
منابع غذایی غیرلبنی غنی از کلسیم:
- سبزیجات سبز مانند کلم پیچ، کلم بروکلی و برگ چغندر
- ماهی هایی با استخوان نرم و خوراکی مانند ساردین و سالمون (با احتیاط برای کودکان کوچک تر)
- توفو (پنیر سویا)
- آب پرتقال یا شیر سویا غنی شده با کلسیم
- غلات صبحانه غنی شده با کلسیم
اگر کودک از طریق غذا کلسیم کافی دریافت نمی کند، پزشک ممکن است مکمل کلسیم تجویز کند.
ویتامین D و نقش آن در جذب کلسیم
بدن برای جذب مؤثر کلسیم به ویتامین D نیاز دارد. این ویتامین در رشد استخوان ها و حفظ سلامت ایمنی نقش مهمی دارد.
منابع ویتامین D شامل تخم مرغ، جگر، ماهی های چرب و قرار گرفتن در معرض نور خورشید است.
مقدار توصیه شده روزانه ویتامین D:
- کودکان زیر یک سال: 400 واحد بین المللی (IU)
- کودکان بالای یک سال: 600 واحد بین المللی (IU)
عوارض احتمالی عدم تحمل لاکتوز در کودکان
عدم تحمل لاکتوز در کودکان خطری جدی برای سلامت کودک ایجاد نمی کند و باعث آسیب به بدن نمی شود. با این حال، علائم آن می تواند آزاردهنده باشد و در صورت بی توجهی منجر به کمبود مواد مغذی شود.
چگونه به کودک خود در زندگی با عدم تحمل لاکتوز کمک کنیم؟
با رعایت چند نکته ساده می توانید زندگی راحت تری برای فرزندتان فراهم کنید:
- به جای حذف کامل لبنیات، میزان مصرف را کنترل کنید.
- جایگزین های سالم مانند شیر سویا یا شیر بادام غنی شده را امتحان کنید.
- هنگام خرید مواد غذایی، برچسب تغذیه ای را بخوانید تا از وجود یا عدم وجود لاکتوز، کلسیم و ویتامین D مطمئن شوید.
- حتما با پزشک یا متخصص تغذیه درباره تغییر رژیم غذایی مشورت کنید.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر کودک شما علائمی مانند اسهال مداوم، نفخ، درد شکم یا سایر نشانه های گوارشی دارد، لازم است توسط پزشک بررسی شود. گاهی علائم مشابه ممکن است ناشی از بیماری های دیگر باشد.
نکات کلیدی درباره عدم تحمل لاکتوز در کودکان
- عدم تحمل لاکتوز در کودکان زمانی رخ می دهد که بدن نتواند قند لاکتوز را به خوبی تجزیه کند.
- علت اصلی آن، کاهش تولید آنزیم لاکتاز در روده کوچک است.
- علائمی مانند نفخ، گاز معده و دل درد پس از مصرف لبنیات بروز می کند.
- تشخیص باید توسط پزشک انجام شود.
- کنترل رژیم غذایی، بهترین راه مدیریت این وضعیت است.
- دریافت کافی کلسیم و ویتامین D برای رشد استخوان ها ضروری است.
توصیه هایی برای والدین هنگام مراجعه به پزشک
- پیش از مراجعه، فهرستی از پرسش ها و علائم کودک تهیه کنید.
- نتایج آزمایش ها، داروها و توصیه های پزشک را یادداشت کنید.
- در مورد نحوه مصرف داروها و عوارض احتمالی آنها سؤال بپرسید.
- در صورت نیاز به آزمایش یا رژیم خاص، هدف و نتیجه مورد انتظار را جویا شوید.
- تاریخ و زمان ویزیت بعدی را ثبت کنید.
- شماره تماس پزشک را برای مواقع اضطراری در دسترس داشته باشید.
سخنی از نی نی تینی
عدم تحمل لاکتوز در کودکان بیماری خطرناکی نیست، اما توجه به تغذیه و علائم کودک بسیار مهم است. با شناسایی مواد غذایی قابل تحمل و جایگزین های مناسب، می توانید به فرزندتان کمک کنید تا بدون دردسر از رشد سالم و تغذیه کافی برخوردار باشد.
آیا فرزند شما هم پس از مصرف شیر دچار دل درد یا نفخ می شود؟ تجربه تان از مدیریت عدم تحمل لاکتوز در کودکان را در بخش دیدگاه ها با دیگر والدین به اشتراک بگذارید تا با کمک هم به سلامت کودکانمان بیشتر توجه کنیم.
