سندرم متابولیک

سندرم متابولیک حالتی است که در آن حداقل سه مورد از پنج مشکل سلامتی در بدن وجود دارد و همین موضوع خطر ابتلا به بیماری های قلبی عروقی، سکته مغزی و دیابت نوع 2 را بالا می برد. این وضعیت می تواند زمینه ساز مشکلات دیگر نیز باشد. هر یک از این شرایط به طور جداگانه خطرناک هستند، اما وقتی چند مورد با هم ظاهر می شوند، احتمال عوارض افزایش چشمگیری پیدا می کند. خوشبختانه بسیاری از این مشکلات با تغییر سبک زندگی و در برخی موارد با دارو قابل کنترل و حتی برگشت هستند. در ادامه این مقاله در مورد این سندرم توضیح خواهیم داد.

سندرم متابولیک چیست؟

سندرم متابولیک مجموعه ای از عوامل خطر است که در کنار هم، احتمال بروز دیابت نوع 2، سکته مغزی و بیماری های قلبی را افزایش می دهند. این اختلال صرفا یک مشکل ساده متابولیکی نیست؛ بلکه می تواند باعث تجمع پلاک در دیواره رگ ها (آترواسکلروز) و آسیب به اندام های داخلی شود. در واقع، این وضعیت نوعی هشدار جدی برای بدن است که نشان می دهد باید سبک زندگی و تغذیه تغییر کند.

در مقالات علمی، سندرم متابولیک با نام های دیگری نیز شناخته می شود، مانند:

• سندرم X
• سندرم مقاومت به انسولین
• سندرم دیسمتابولیک

این نام ها به هسته اصلی مشکل یعنی اختلال در عملکرد انسولین و سوخت وساز بدن اشاره دارند.

معیارهای تشخیص سندرم متابولیک

پزشکان زمانی فرد را مبتلا به سندرم متابولیک تشخیص می دهند که حداقل سه مورد از پنج شاخص زیر در او دیده شود:

1- وزن بالای شکمی

دور کمر بیش از 102 سانتی متر در آقایان و بیش از 88 سانتی متر در خانم ها نشان دهنده چربی تجمعی خطرناک در ناحیه شکم است. این نوع چربی، از نظر سلامتی مهم تر از وزن کلی بدن است زیرا با افزایش مقاومت به انسولین ارتباط مستقیم دارد. در ایران نیز به  دلیل سبک زندگی کم تحرک و الگوی غذایی پرکالری، این مشکل بسیار شایع است.

2- تری گلیسیرید بالا

سطح تری گلیسیرید 150 میلی گرم در دسی لیتر یا بیشتر به  عنوان یک عامل خطر مهم شناخته می شود. تری گلیسیرید نوعی چربی خون است که افزایش آن معمولا حاصل رژیم های غذایی پرچرب، مصرف بیش ازحد شیرینی جات و کم تحرکی است.

3- پایین بودن HDL یا چربی خوب خون

اگر HDL در آقایان کمتر از 40 میلی گرم در دسی لیتر و در خانم ها کمتر از 50 میلی گرم در دسی لیتر باشد، بدن در دفع چربی های اضافی دچار مشکل است. این وضعیت می تواند روند گرفتگی عروق را سرعت دهد.

4- بالا بودن قند خون ناشتا

قند خون ناشتا اگر 100 میلی گرم در دسی لیتر یا بیشتر باشد، نشانه مقاومت به انسولین است.

• بین 100 تا 125: پیش دیابت
• بالای 125: احتمال زیاد ابتلا به دیابت نوع 2

متأسفانه در ایران پیش دیابت به دلیل مصرف زیاد نان، برنج و شیرینی، رو به افزایش است و بسیاری از افراد از وضعیت خود خبر ندارند.

5- فشار خون بالا

اگر فشار سیستولیک (عدد بالا) 130 میلی متر جیوه یا بیشتر باشد یا فشار دیاستولیک (عدد پایین) 85 میلی متر جیوه یا بیشتر، فرد در محدوده خطر قرار دارد. فشار خون بالا معمولا بدون علائم است و بسیاری از مادران تنها در معاینات دوره ای از آن مطلع می شوند.

وجود هر کدام از این مشکلات به تنهایی خطرناک است؛ اما وقتی چند مورد در کنار هم قرار می گیرند، احتمال بروز عوارض سندرم متابولیک مانند سکته، دیابت و مشکلات قلبی چند برابر می شود. بنابراین تشخیص این سندرم در واقع یک علامت هشدار مهم برای تغییر مسیر سلامتی است.

شیوع سندرم متابولیک

در برخی کشورها مانند آمریکا، حدود یک سوم بزرگسالان دچار این مشکل هستند. در ایران نیز مطالعات پژوهشگاه علوم پزشکی نشان می دهد که شیوع این مشکل به دلیل کم تحرکی و تغذیه نامناسب در حال افزایش است و حتی در زنان میانسال شایع تر از مردان گزارش شده است.

علائم سندرم متابولیک چیست؟

همه عوامل سندرم متابولیک لزوما با علائم مشخص همراه نیستند. بسیاری از مشکلات مانند فشار خون بالا، تری گلیسیرید بالا یا HDL پایین، خاموش و بدون نشانه هستند. به همین دلیل، بسیاری از مادران تنها پس از یک آزمایش خون ساده متوجه این وضعیت می شوند.

اگر قند خون بالا برود (هیپرگلیسمی)، ممکن است این نشانه ها ظاهر شوند:

• تیرگی پوست در چین های بدن مانند زیر بغل یا پشت گردن (آکانتوز نیگریکانس)
• تاری دید
• تشنگی زیاد
• تکرر ادرار، به خصوص در شب
• خستگی و بی حالی

در صورت مشاهده این نشانه ها، مراجعه به پزشک ضروری است تا خطر دیابت نوع 2 یا عوارض قلبی بررسی شود.

علت سندرم متابولیک چیست؟

سندرم متابولیک نتیجه تعامل پیچیده چند عامل مختلف است. بااین حال، بیشتر متخصصان باور دارند که مقاومت به انسولین مهم ترین علت این سندرم است.

انسولین هورمونی است که توسط لوزالمعده تولید می شود و وظیفه آن انتقال قند از خون به سلول هاست. اما زمانی که عضلات، کبد و بافت چربی نسبت به انسولین واکنش درست نشان ندهند، قند خون بالا می رود. در این حالت، بدن برای جبران، انسولین بیشتری تولید می کند و وارد مرحله ای به نام هایپر انسولینمی می شود.

وقتی بدن دیگر نتواند این وضعیت را جبران کند، قند خون بالا می رود و فرد وارد مرحله پیش دیابت یا دیابت نوع 2 می شود. مقاومت به انسولین می تواند باعث بروز مشکلات دیگری مانند:

• چاقی
• بیماری های قلبی
• کبد چرب
• سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)

عوامل مؤثر در ایجاد مقاومت به انسولین

1- اضافه وزن شکمی و چاقی

چربی های ناحیه شکم مواد شیمیایی خاصی تولید می کنند که اثر انسولین را کاهش می دهد. هرچه چربی بیشتری در شکم تجمع یابد، مقاومت به انسولین شدیدتر می شود. مطالعات ایرانی نیز نشان داده اند که چربی احشایی (چربی اطراف اندام ها) خطرناک تر از چربی زیرپوستی است.

2- کم تحرکی

فعالیت بدنی منظم باعث می شود عضلات قند بیشتری مصرف و ذخیره کنند. اما بی تحرکی موجب کاهش حساسیت بدن به انسولین و افزایش قند خون می شود.

3- برخی داروها

بعضی داروها مانند کورتیکواستروئیدها، برخی داروهای فشار خون، درمان های خاص HIV و برخی داروهای روان پزشکی می توانند مقاومت به انسولین ایجاد کنند. در صورت نیاز به مصرف این داروها، کنترل منظم قند خون اهمیت زیادی دارد.

4- عوامل ژنتیکی

بعضی افراد از والدین خود ژن هایی به ارث می برند که خطر چاقی، فشار خون بالا یا مقاومت به انسولین را افزایش می دهد. این موضوع نشان می دهد که علاوه بر تغذیه و سبک زندگی، زمینه خانوادگی نیز نقش بزرگی ایفا می کند.

تشخیص و آزمایش های لازم برای سندرم متابولیک

برای تشخیص سندرم متابولیک، پزشک معمولا به دنبال چند معیار مشخص است؛ معیارهایی مانند کاهش کلسترول HDL، وجود چربی اضافی در ناحیه شکم، افزایش قند خون ناشتا و فشار خون بالا. داشتن حداقل سه مورد از این معیارها به معنای وجود سندرم متابولیک است.

تشخیص سندرم متابولیک چگونه انجام می شود؟

پزشک ابتدا یک معاینه کامل انجام می دهد. در این معاینه، معمولا اندازه دور کمر بررسی می شود، زیرا چربی شکمی یکی از مهم ترین نشانه ها و علت های سندرم متابولیک است. همچنین فشار خون شما اندازه گیری می شود، چون بسیاری از افراد بدون اینکه بدانند دچار فشار خون بالا هستند.

در ادامه، چند آزمایش مهم برای تکمیل تشخیص درخواست می شود:

• آزمایش چربی خون (لیپید پروفایل): این آزمایش میزان کلسترول خوب (HDL)، کلسترول بد و تری گلیسیرید را مشخص می کند؛ مواردی که هرکدام در سندرم متابولیک نقش دارند.
• آزمایش متابولیک پایه (BMP): این آزمایش وضعیت کلی سلامت بدن را نشان می دهد و معمولا هشت ماده اصلی خون را بررسی می کند.
• آزمایش قند خون ناشتا: اگر قبل از BMP ناشتا نبوده اید، پزشک این آزمایش را درخواست می کند تا میزان دقیق قند خون ناشتا بررسی شود.

اگر نتایج نشان دهند که حداقل سه مورد از پنج معیار اصلی وجود دارد، تشخیص سندرم متابولیک قطعی است. بسیاری از افراد در چک آپ های معمولی متوجه می شوند که در معرض این اختلال هستند، به همین دلیل انجام آزمایش های دوره ای اهمیت فراوانی دارد.

درمان سندرم متابولیک

هدف اصلی درمان، کاهش خطر بیماری قلبی، سکته و دیابت نوع دو است. درمان معمولا شامل یک برنامه ترکیبی از دارو و تغییر سبک زندگی است.

تغییرات سبک زندگی برای درمان سندرم متابولیک

تغییر شیوه زندگی، مهم ترین و مؤثرترین بخش درمان است. پزشکان در ایران نیز معمولا همین اقدامات را به عنوان خط اول درمان پیشنهاد می کنند:

1- رسیدن به وزن سالم

کاهش وزن اضافی به خصوص در ناحیه شکم، مهم ترین قدم است. تحقیقات نشان می دهد که کاهش حدود 7 درصد از وزن اضافی، خطر ابتلا به دیابت نوع دو را بیش از نصف کم می کند. پزشک یا متخصص تغذیه می تواند یک برنامه غذایی واقع بینانه و قابل اجرا برای شما تنظیم کند.

2- فعالیت بدنی منظم

ورزش منظم به افزایش حساسیت بدن نسبت به انسولین کمک می کند. حتی یک پیاده روی روزانه 30 دقیقه ای می تواند تأثیر قابل توجهی داشته باشد. قبل از شروع یک برنامه ورزشی سنگین، بهتر است با پزشک مشورت کنید.

3- تغذیه مناسب و سالم برای قلب

پزشک معمولا توصیه می کند مصرف کربوهیدرات های ساده، چربی های ناسالم، قند، گوشت قرمز و نشاسته های فرآوری شده کاهش یابد.
در مقابل، مصرف موارد زیر بیشتر شود:

• سبزیجات تازه
• میوه ها
• غلات کامل
• ماهی
• مرغ بدون پوست

رژیم غذایی مدیترانه ای نمونه ای از یک الگوی غذایی مناسب در این زمینه است.

4- خواب کافی و با کیفیت

کمبود خواب با افزایش قند خون، چربی خون و اضافه وزن مرتبط است. اگر مشکل خواب دارید، حتما با پزشک مشورت کنید تا مشکلاتی مثل آپنه خواب تشخیص داده شود.

5- ترک سیگار

سیگار باعث کاهش HDL و افزایش فشار خون می شود و در نهایت خطر بیماری های قلبی را بالا می برد. اگر قصد ترک دارید، از پزشک بخواهید روش های کمکی مناسب را معرفی کند.

6- مدیریت استرس

استرس طولانی مدت باعث افزایش هورمون کورتیزول می شود که خود می تواند قند خون، فشار خون و چربی خون را بالا ببرد.
روش های مؤثر کاهش استرس شامل:

• تنفس عمیق
• مدیتیشن
• یوگا
• ورزش های آرام بخش

داروها و درمان های پزشکی سندرم متابولیک

بسته به وضعیت هر فرد، ممکن است پزشک یکی یا چند مورد از داروهای زیر را تجویز کند:

1- داروهای چربی خون

مانند استاتین ها که به کاهش کلسترول و تری گلیسیرید کمک می کنند.

2- داروهای فشار خون

مانند داروهای کاهنده فشار خون از گروه های مختلف مثل مهارکننده های ACE یا مسدودکننده های کانال کلسیم.

3- داروهای خوراکی دیابت

متفورمین رایج ترین دارو برای کنترل قند خون است و حساسیت سلول ها به انسولین را افزایش می دهد.

4- جراحی چاقی

برای افرادی که با روش های معمولی وزن کم نمی کنند و چاقی تهدید جدی برای سلامتی شان است، جراحی چاقی می تواند مؤثر باشد.

5- درمان اختلالات خواب

برای مثال در آپنه خواب، دستگاه CPAP تجویز می شود که به تنفس بهتر در خواب کمک می کند.

6- روان درمانی

در مواردی که اضطراب، افسردگی یا رفتارهای غذایی ناسالم وجود داشته باشد، روان درمانی کمک زیادی به کنترل سندرم متابولیک می کند.

آیا سندرم متابولیک قابل برگشت است؟

بله. بسیاری از افراد با تغییر سبک زندگی، کاهش وزن، ورزش و تغذیه سالم توانسته اند روند بیماری را معکوس کنند. دارو نیز به کنترل بهتر شرایط کمک می کند. نکته مهم این است که با برنامه ای مستمر و منظم پیش بروید.

عوارض سندرم متابولیک

سندرم متابولیک می تواند باعث مشکلات جدی در سلامت شود، از جمله می توان به عوارض زیر اشاره کرد:

• بیماری قلبی
• تنگی دریچه آئورت
• فیبریلاسیون دهلیزی
• لخته های خونی
• سکته
• آسیب اعضای بدن مثل کبد، کلیه، لوزالمعده و کیسه صفرا
• انواع سرطان ها
• دیابت نوع دو
• التهاب مزمن
• اختلال نعوظ
• مشکلات فکری و حافظه
• مشکلات بارداری مثل پره اکلامپسی و دیابت بارداری

هرچه زودتر درمان شروع شود، احتمال جلوگیری از این عوارض بیشتر است.

پیشگیری از سندرم متابولیک

اگرچه برخی عوامل مثل سن یا ژنتیک قابل تغییر نیستند، اما می توانید با اصلاح سبک زندگی تا حد زیادی از بروز این بیماری جلوگیری کنید. انجام چک آپ های منظم نیز کمک می کند مشکلات در مراحل اولیه شناسایی شوند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟

اگر مبتلا به سندرم متابولیک هستید، لازم است:

• فشار خون و چربی خون خود را مرتب چک کنید
• برنامه دارویی و ورزشی خود را با پزشک هماهنگ کنید
• در صورت بروز هرگونه عارضه یا سؤال، با پزشک در تماس باشید

سخنی از نی نی تینی

ممکن است شنیدن نام سندرم متابولیک برای شما استرس زا باشد، اما خوشبختانه این بیماری با کمی تغییر در سبک زندگی و حمایت پزشک قابل کنترل و حتی برگشت پذیر است. مهم این است که آرام بمانید، قدم های کوچک اما مداوم بردارید و از پزشک خود کمک بگیرید.