زودرنجی در کودکان

زودرنجی در کودکان فقط یک لجبازی ساده یا بداخلاقی مقطعی نیست. گاهی این رفتارها نشانه ای از یک چالش عمیق تر در تنظیم هیجان هستند که هم کودک و هم خانواده را تحت فشار قرار می دهد. شناخت درست این مسئله، اولین قدم برای مدیریت و درمان اصولی آن است. در این مقاله در مورد علل زودرنجی در کودکان و مدیریت آن توضیح خواهیم داد.

زودرنجی در کودکان؛ وقتی خشم زود شعله ور می شود

همه ما تا حدی تحریک پذیری یا زودرنجی را تجربه کرده ایم. اما زودرنجی در کودکان زمانی نگران کننده می شود که آستانه تحمل بسیار پایین باشد و کودک به سرعت از کوره در برود. در این حالت، ایجاد دوستی، کنار آمدن با خواهر و برادر یا موفقیت در مدرسه برای او دشوار می شود.

بسیاری از والدین می گویند احساس می کنند روی «پوست تخم مرغ» راه می روند؛ یعنی مدام مراقب اند حرف یا درخواستی مطرح نکنند که باعث انفجار عصبی شود. در برخی گروه های حمایتی والدین کودکان مبتلا به DMDD، حتی گزارش هایی از ترس فیزیکی والدین از رفتارهای فرزندشان دیده می شود. این وضعیت می تواند فشار روانی شدیدی بر خانواده وارد کند و از مهم ترین پیامدهای زودرنجی در کودکان به شمار می رود.

روان شناسان بالینی می گویند درمان های اختصاصی محدودی برای این اختلال وجود دارد. با این حال، در سال های اخیر پژوهشگران تلاش کرده اند زودرنجی شدید را به عنوان یک مشکل مستقل بررسی کنند، نه اینکه آن را با اختلالات دیگر اشتباه بگیرند. اکنون دانشمندان در حال مطالعه این موضوع از منظر سازوکارهای مغزی هستند تا علت زودرنجی در کودکان را عمیق تر درک کنند.

زودرنجی در کودکان؛ چه اتفاقی در درون مغز می افتد؟

از دهه 1990 میلادی، بسیاری از متخصصان تصور می کردند زودرنجی شدید در کودکان ـ به ویژه زمانی که با پرانرژی بودن و تمرکز پایین همراه بود ـ شکل اولیه ای از اختلال دوقطبی است. به همین دلیل، تشخیص دوقطبی و تجویز داروهای تثبیت کننده خلق یا ضدروان پریشی در میان کودکان و نوجوانان افزایش چشمگیری پیدا کرد.

اما پیگیری طولانی مدت این کودکان نشان داد که اغلب آن ها در بزرگسالی به اختلال دوقطبی مبتلا نمی شوند. در عوض، بیشترشان در آینده دچار افسردگی یا اضطراب می شوند. این یافته باعث شد پژوهشگران احتمال دهند که زودرنجی شدید در کودکی ممکن است نشانه ای زودهنگام از اختلالات افسردگی یا اضطرابی در سال های بعد باشد.

با پیشرفت دانش در این زمینه، در نسخه پنجم راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5) که در سال 2013 منتشر شد، طبقه تشخیصی جدیدی به نام DMDD معرفی شد. بسیاری از کودکانی که با این تشخیص شناخته می شوند، همزمان مشکلاتی مانند اختلال نقص توجه و بیش فعالی (ADHD)، اضطراب یا دوره هایی از افسردگی را نیز تجربه کرده اند.

کودکان مبتلا به زودرنجی شدید معمولا در مدیریت هیجانات منفی مانند ناکامی یا ناامیدی مشکل دارند. اگر برنامه روزانه شان تغییر کند یا نتیجه ای خلاف انتظارشان رخ دهد، واکنش شدیدی نشان می دهند. آن ها با ابهام و تغییر سازگاری کمتری دارند و این مسئله در خانه و مدرسه چالش ایجاد می کند.

یافته های تصویربرداری مغزی درباره زودرنجی در کودکان

مطالعات تصویربرداری مغزی با روش fMRI نشان داده اند که مغز کودکانی که زودرنجی شدید دارند، هنگام تجربه ناکامی واکنش متفاوتی نشان می دهد. در یکی از پژوهش ها، گروهی از کودکان 8 تا 18 ساله که تحریک پذیری داشتند، با کودکانی که چنین مشکلی نداشتند مقایسه شدند.

در طول آزمایش، کودکان در دستگاه اسکن مغزی بازی ساده ای انجام می دادند و بابت هر هدف موفق، مبلغ کوچکی دریافت می کردند. سپس پژوهشگران عمدا با کسر بخشی از امتیاز، آن ها را دچار ناکامی کردند.

هرچند همه کودکان میزان مشابهی از ناراحتی را گزارش کردند، اما فعالیت مغزی آن ها متفاوت بود. در کودکان زودرنج، بخشی از مغز به نام «استریاتوم» که در پردازش پاداش نقش دارد، فعالیت بیشتری نشان داد. همچنین قشر پیش پیشانی ـ ناحیه ای که در تنظیم هیجانات و تمرکز نقش اساسی دارد ـ فعال تر بود.

این یافته ها نشان می دهد که مغز این کودکان برای کنترل تمرکز و هیجانات باید بیشتر تلاش کند. به بیان ساده تر، تنظیم احساسات برای آن ها انرژی ذهنی بیشتری می طلبد. برخی پژوهش ها نیز به نقش متفاوت آمیگدال (بخش پردازش هیجان در مغز) اشاره کرده اند، هرچند همه مطالعات به نتیجه یکسان نرسیده اند.

علت زودرنجی در کودکان؛ ژنتیک یا محیط؟

هنوز پاسخ قطعی برای این پرسش وجود ندارد که چرا مغز برخی کودکان به این شکل عمل می کند. پژوهش ها نشان می دهد که برخی کودکان از نظر ژنتیکی زمینه بیشتری برای تجربه زودرنجی شدید دارند. اگر در خانواده سابقه اختلالات خلقی یا اضطرابی وجود داشته باشد، احتمال بروز این مشکل افزایش می یابد.

در عین حال، محیط های پرتنش ـ مانند تعارض های شدید خانوادگی یا تجربه خشونت ـ با افزایش تحریک پذیری در ارتباط اند. از سوی دیگر، اگر والدین هنگام طغیان کودک، برای آرام کردن سریع او مدام کوتاه بیایند، ممکن است ناخواسته این رفتار تقویت شود.

با این حال، متخصصان تأکید می کنند که معمولا یک عامل واحد مقصر نیست. ترکیبی از ویژگی های زیستی کودک، واکنش های والدین و شرایط محیطی می تواند در شکل گیری و تداوم این وضعیت نقش داشته باشد.

زودرنجی در کودکان؛ سرنخ های تازه برای درمان و مداخله مؤثر

با افزایش آگاهی نسبت به زودرنجی در کودکان، تشخیص اختلال DMDD نیز رو به افزایش است. با این حال، هنوز دستورالعمل درمانی مشخص و یکدستی برای آن وجود ندارد. بررسی پرونده های سلامت در سال های اخیر نشان داده است که در ایالات متحده، نوجوانان 10 تا 18 ساله مبتلا به DMDD بیشتر از نوجوانان مبتلا به اختلال دوقطبی داروهای ضدروان پریشی دریافت کرده اند و حتی در بسیاری موارد چند دارو به طور هم زمان برایشان تجویز شده است.

متخصصان هشدار می دهند که این داروها به طور اختصاصی برای درمان تحریک پذیری یا پرخاشگری کودکان تأیید نشده اند. به ویژه داروهای ضدروان پریشی می توانند عوارض جانبی قابل توجهی داشته باشند و باید با احتیاط فراوان در کودکان مصرف شوند. هرچند دو نوع از این داروها برای کاهش تحریک پذیری در کودکان مبتلا به اوتیسم مجوز دارند، اما این موضوع به معنای مناسب بودن آن ها برای همه کودکان زودرنج نیست. این مسئله اهمیت بررسی دقیق علت زودرنجی در کودکان پیش از شروع درمان دارویی را نشان می دهد.

داروهای مؤثرتر بر اساس اختلالات همراه

ارتباط نزدیک بین زودرنجی شدید، افسردگی، اضطراب و بیش فعالی (ADHD) باعث شده رویکرد درمانی تغییر کند. به عنوان مثال، داروهای محرک مانند متیل فنیدات (که در ایران نیز برای درمان بیش فعالی استفاده می شود) می توانند در نوجوانانی که همزمان ADHD دارند، شدت خشم و تحریک پذیری را کاهش دهند.

در مواردی که محرک ها به تنهایی مؤثر نباشند، ترکیب آن ها با برخی داروهای ضدافسردگی می تواند کمک کننده باشد. البته انتخاب دارو باید زیر نظر روان پزشک کودک انجام شود، زیرا واکنش هر کودک متفاوت است و برخی کودکان ممکن است عوارض پیش بینی نشده ای نشان دهند.

برای آنا، مصرف داروی محرک تأثیر چندانی نداشت و یکی از داروهای ضدافسردگی حتی باعث بروز توهم شد. در ادامه، پزشکان از دارویی تثبیت کننده خلق که معمولا در برخی اختلالات تشنجی هم کاربرد دارد استفاده کردند. مادرش می گوید این دارو به آنا کمک کرد قبل از شروع طغیان، یک لحظه کوتاه مکث کند و به پیامد رفتار خود فکر کند. همین «چند ثانیه طلایی» می تواند در مدیریت زودرنجی در کودکان نقش تعیین کننده ای داشته باشد.

درمان های غیر دارویی؛ امیدی جدی برای مدیریت زودرنجی در کودکان

با پیشرفت تحقیقات درباره عملکرد مغز، امید می رود درمان های دقیق تر و مؤثرتری طراحی شود. اما هم زمان، برخی پژوهشگران تمرکز خود را بر درمان های غیر دارویی گذاشته اند.

یکی از این روش ها، اقتباس شده از درمان اضطراب است که در آن کودک به تدریج و در محیطی امن، با موقعیت های محرک روبه رو می شود. در این برنامه درمانی، ابتدا محرک های خشم هر کودک شناسایی شد؛ برای مثال قطع کردن بازی رایانه ای، اجبار به انجام تکالیف یا تغییر ناگهانی برنامه روزانه. سپس درمانگر در فضایی کنترل شده این موقعیت ها را شبیه سازی کرد و به کودک آموزش داد چگونه به شکل سازنده با ناکامی کنار بیاید.

در ابتدا نگرانی وجود داشت که این روش باعث افزایش خشم شود. اما نتایج نشان داد بسیاری از کودکان به مرور توانستند مهارت های تنظیم هیجان را بیاموزند. این یافته نشان می دهد که آموزش عملی مهارت های مقابله ای، یکی از کلیدی ترین روش ها در مدیریت زودرنجی در کودکان است.

آموزش والدین؛ حلقه گمشده درمان

در کنار درمان کودک، آموزش والدین نیز نقش اساسی دارد. در این روش که «آموزش مدیریت والدین» نامیده می شود، به پدر و مادر یاد داده می شود هنگام بروز طغیان، واکنش هیجانی نشان ندهند و رفتارهای مطلوب کودک را تقویت کنند.

برای مثال:

• هنگام قشقرق، توجه بیش از حد نشان ندهند.
• بعد از آرام شدن کودک، رفتار مثبت او را تحسین کنند.
• قوانین خانه را واضح، ثابت و قابل پیش بینی نگه دارند.

این رویکرد به شکستن چرخه های تقویتی منفی در خانواده کمک می کند. نتایج یک مطالعه نشان داد پس از 12 هفته اجرای این برنامه، حدود دو سوم کودکان کاهش چشمگیر علائم تحریک پذیری را تجربه کردند. این آمار نشان می دهد که درمان صرفا دارویی نیست و نقش خانواده بسیار پررنگ است.

آینده کودکان زودرنج؛ آیا امیدی برای درمان زودرنجی در کودکان هست؟

بیشتر خانواده ها در نهایت به ترکیبی از روان درمانی و دارو می رسند. هیچ پدر و مادری دوست ندارد فرزندش دارو مصرف کند، اما گاهی دارو می تواند زمینه را برای اثرگذاری بهتر جلسات مشاوره فراهم کند. در مورد آنا، چه به دلیل درمان و چه به دلیل رشد تدریجی مغز در نوجوانی، طغیان های شدید به مرور از بین رفت.

اکنون که او 13 سال دارد، میزان تحریک پذیری اش تفاوت زیادی با یک نوجوان عادی ندارد، هرچند هنوز با اضطراب و دوره هایی از افسردگی دست وپنجه نرم می کند. مطالعات طولی نیز نشان می دهد که علائم شدید زودرنجی در کودکان ممکن است در اواخر نوجوانی کاهش یابد، اما زمینه افسردگی یا اضطراب همچنان نیازمند توجه باشد. این موضوع از مهم ترین پیامدهای زودرنجی در کودکان در بلندمدت محسوب می شود.

نقش آگاهی و همدلی در جامعه

یکی از مشکلاتی که بسیاری از والدین تجربه می کنند، قضاوت اطرافیان است. وقتی کودکی در جمع ناگهان عصبانی می شود، دیگران ممکن است آن را نتیجه «تربیت نادرست» بدانند. اما واقعیت پیچیده تر از این حرف هاست.

مادر آنا می گوید پیش از تجربه شخصی خود، او هم نسبت به کودکانی که در هواپیما یا مکان های عمومی گریه می کردند، نگاه انتقادی داشت. اما امروز باور دارد که جامعه نیازمند همدلی بیشتر است.

آگاهی عمومی درباره علت زودرنجی در کودکان و روش های صحیح برخورد، می تواند فشار روانی خانواده ها را کاهش دهد. حمایت مدرسه، دسترسی بهتر به خدمات سلامت روان و آموزش والدین، سه ستون اصلی در کمک به این کودکان هستند.

سخنی از نی نی تینی

اگر فرزندتان به سرعت عصبانی می شود، طغیان های شدید دارد یا بعد از هر ناکامی فرو می ریزد، قبل از هر قضاوتی یک قدم به عقب بردارید. بسیاری از کودکان زودرنج، خودشان هم از شدت واکنش هایشان رنج می برند و بعد از آرام شدن احساس گناه یا شرمندگی می کنند.

در مسیر مدیریت زودرنجی در کودکان به این نکات توجه کنید:

• ابتدا ارزیابی تخصصی توسط روان شناس یا روان پزشک کودک انجام دهید تا علت زودرنجی در کودکان به درستی شناسایی شود.
• هم زمان روی آموزش مهارت های تنظیم هیجان کار کنید؛ این مهارت ها قابل یادگیری هستند.
• از واکنش های هیجانی و تنبیه های شدید خودداری کنید؛ این کار معمولا وضعیت را بدتر می کند.
• رفتارهای مثبت کودک را حتی اگر کوچک باشند، تقویت کنید.
• اگر درمان دارویی پیشنهاد شد، با آگاهی و زیر نظر متخصص تصمیم بگیرید.

به یاد داشته باشید که بسیاری از کودکان با افزایش سن و دریافت حمایت مناسب، کاهش قابل توجهی در شدت تحریک پذیری تجربه می کنند. اما بی توجهی به این مسئله می تواند زمینه ساز اضطراب، افسردگی یا مشکلات ارتباطی در آینده شود؛ از مهم ترین پیامدهای زودرنجی در کودکان در صورت درمان نشدن.

مهم تر از همه، خودتان را سرزنش نکنید. تربیت کودک زودرنج آسان نیست و شما تنها نیستید. درخواست کمک، نشانه ضعف نیست؛ نشانه مسئولیت پذیری است.