روان پریشی پس از زایمان

روان پریشی پس از زایمان یک اورژانس سلامت روان است. این وضعیت می تواند برداشت فرد از واقعیت را مختل کند و به توهم، هذیان، بدگمانی (پارانویا) یا تغییرات رفتاری چشمگیر بینجامد. در موارد شدید، ممکن است فرد اقدام به آسیب رسانی به خود یا نوزاد کند. خبر خوب این است که روان پریشی پس از زایمان قابل درمان است و هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال بهبودی و بازگشت به روال زندگی بیشتر خواهد بود.

روان پریشی پس از زایمان چیست؟

روان پریشی بعد از زایمان (PPP) اختلالی شدید اما قابل برگشت است که پس از تولد نوزاد رخ می دهد. این اختلال نادر است، اما به دلیل خطراتی که دارد، توجه فوری می طلبد.

نکته بسیار مهم (اورژانسی): افراد دچار روان پریشی بعد از زایمان در معرض خطر بالای آسیب به خود، اقدام به خودکشی یا آسیب به کودک هستند. بنابراین، PPP یک وضعیت اورژانسی است. اگر خودتان یا فردی در اطرافتان علائم این اختلال را نشان می دهد، فورا کمک بگیرید. در ایران، برای شرایط اورژانس پزشکی با 115 تماس بگیرید؛ برای اورژانس اجتماعی و مداخله در بحران های فردی/خانوادگی با 123 تماس بگیرید؛ و برای مشاوره تلفنی فوری غیرحضوری می توانید از خط 1480 (صدای مشاور سازمان بهزیستی) کمک بگیرید.

چه کسانی در معرض روان پریشی پس از زایمان هستند؟

روان پریشی پس از زایمان می تواند برای هر فردی که به تازگی زایمان کرده رخ دهد. اگرچه معمولا در چند روز نخست پس از تولد بروز می کند، اما تا حدود شش هفته پس از زایمان نیز ممکن است شروع شود.
این اختلال می تواند برای هر زایمان رخ دهد، اما احتمال بروز آن در برخی اختلالات سلامت روان بیشتر است. هنوز مشخص نیست آیا این اختلالات علت مستقیم PPP هستند یا خیر، اما ارتباط معناداری میان آن ها گزارش شده است (در بخش «علل» و «علائم» پایین تر توضیح داده شده است).

روان پریشی پس از زایمان چقدر شایع است؟

روان پریشی بعد از زایمان نادر است. برآوردها نشان می دهد از هر 1000 تولد، حدود 0/089 تا 2/6 مورد رخ می دهد. در ایالات متحده، این یعنی سالانه تقریبا بین 320 تا 9400 مورد. (اعداد جهانی بسته به روش برآورد متفاوت است و منابع مختلف از نرخ های متفاوتی یاد کرده اند؛ آنچه مهم است نادر بودن بیماری و لزوم اقدام فوری در صورت مشاهده علائم است.)

روان پریشی پس از زایمان چه علائمی دارد؟

دو علامت اصلی روان پریشی بر درک واقعیت و برداشت فرد از دنیای پیرامون اثر می گذارند:

• توهم: مغز، بدون ورودی واقعی حسی، چیزی را «می بیند» یا «می شنود» (و گاهی حس های لمسی غیرواقعی هم رخ می دهد). تجربه توهم کاملا واقعی به نظر می رسد و فرد نمی تواند آن را از واقعیت جدا کند.
• هذیان: باورهای نادرستی که فرد با اطمینان بسیار بالا به آن ها می چسبد؛ حتی اگر شواهد قانع کننده ای خلاف آن ارائه شود.

انواع هذیان

• هذیان گزند: (فکر اینکه «کسی می خواهد به من آسیب بزند»)
• هذیان کنترل: (احساس اینکه «دیگری بدنم را کنترل می کند»)
• هذیان جسمانی: (اصرار بر اینکه «من باردار نبودم» یا «کودکی به دنیا نیاورده ام»)

سایر علائم شایع در روان پریشی پس از زایمان:

• نوسانات خلقی: مانیا (افزایش فعالیت/خلق)، هیپومانیا یا افسردگی؛
• مسخ شخصیت (برخی آن را «خارج بودن از بدن» توصیف می کنند)؛
• تفکر یا رفتار آشفته؛
• بی خوابی؛
• تحریک پذیری یا بی قراری؛
• افکار آسیب به خود یا دیگران (به ویژه نوزاد).

دسته بندی علائم بر اساس الگوها

پژوهشگران علائم PPP را در سه الگوی کلی طبقه بندی می کنند:

• افسردگی گونه
• مانی/شیدایی گونه
• مختلط/غیرتیپیک

زیر گروه افسردگی گونه

افسردگی گونه شایع ترین الگوست (حدود 41٪ موارد) و خطرناک ترین نیز به شمار می رود. در پرونده هایی که آسیب به خود یا کودک رخ داده، تقریبا همیشه ترکیبی از افسردگی و روان پریشی (به ویژه توهم ها یا هذیان های دستوری برای آسیب رسانی) وجود داشته است. خطر آسیب به کودک در این زیرگروه حدود 4/5٪ گزارش شده که 4 تا 5 برابر بیشتر از سایر زیرگروه هاست. خطر مرگ ناشی از خودکشی نیز حدود 5٪ برآورد شده است.

علائم محتمل تر در این الگو:

• اضطراب یا حملات پانیک؛
• توهم و هذیان؛
• افسردگی؛
• احساس گناه؛
• کاهش اشتها؛
• کاهش لذت از فعالیت های معمول (بی لذتی)؛
• افکار آسیب به خود/خودکشی یا آسیب به کودک.

زیرگروه مانی/شیدایی گونه

حدود 34٪ موارد را شامل می شود. خطر آسیب به خود یا کودک کمتر است اما همچنان ممکن (حدود 1٪).

علائم شایع:

• برانگیختگی یا تحریک پذیری؛
• رفتارهای مخرب یا پرخاشگرانه؛
• پرحرفی یا تندتر حرف زدن از معمول (یا هر دو)؛
• نیاز کمتر به خواب؛
• هذیان های بزرگ منشانه یا اهمیت دادن افراطی (مثلا اینکه «کودکم شخصیت/چهره ای مقدس است»).

زیرگروه مختلط/غیرتیپیک

حدود 25٪ موارد را تشکیل می دهد. ممکن است ترکیبی از علائم افسردگی گونه و مانی گونه را نشان دهد یا آگاهی فرد از محیط به طور قابل توجهی کاهش یابد.
علائم محتمل:

• گفتار یا رفتار آشفته؛
• گیجی و سردرگمی؛
• اختلال در سطح هوشیاری (فرد بیدار به نظر نمی رسد یا از فعالیت های اطراف آگاه نیست)؛
• توهم یا هذیان؛
• اظهارنظرها/رفتارها/نمایش های عاطفی نامتناسب؛
• کاتاتونیا یا لالی (سکوت کامل).

چه چیزهایی باعث روان پریشی پس از زایمان می شود؟

علت دقیق PPP روشن نیست؛ احتمالا ترکیبی از عوامل نقش دارند:

• سابقه اختلالات سلامت روان: حدود یک سوم مبتلایان PPP پیش تر تشخیص روان پزشکی داشته اند؛ اختلال دوقطبی (به ویژه نوع I) شایع تر است. اختلال افسردگی اساسی و طیف اسکیزوفرنیا نیز می توانند ریسک را افزایش دهند.
• تعداد بارداری ها: PPP در اولین زایمان شایع تر است؛ اگر سابقه ی PPP وجود داشته باشد، 30 تا 50٪ احتمال عود در زایمان های بعدی مطرح است.
• سابقه خانوادگی اختلالات روانی، به ویژه PPP: نشان دهنده احتمال پیوند ژنتیکی.
• کم خوابی/بی خوابی: می تواند در افراد دوقطبی مانیا را برانگیزد و در بروز PPP نقش داشته باشد.
• تغییرات هورمونی: نوسانات شدید هورمون ها پیرامون زایمان (به ویژه استروژن و پرولاکتین) به عنوان عوامل محتمل مطرح اند.
• علل جسمی/پزشکی: برخی مشکلات طبی در دوران بارداری یا پس از زایمان می توانند روان پریشی ثانویه ایجاد کنند؛ مانند بیماری های خودایمنی/التهابی، اختلالات الکترولیتی، کمبود ویتامین های B1 و B12، اختلالات تیروئید، سکته و…؛ همچنین پره اکلامپسی/اکلامپسی.

تشخیص و ارزیابی

چگونه روان پریشی پس از زایمان تشخیص داده می شود؟

ارزیابی توسط متخصص سلامت روان بر اساس مشاهده علائم و معاینه جسمی و عصبی انجام می شود. آزمایش های تکمیلی بیشتر برای مستثنی کردن علل دیگر است و خود PPP را به طور مستقیم تشخیص نمی دهد.

آزمایش های رایج:

• آزمایش های خون/ادرار/مایعات بدن برای بررسی عفونت ها، اختلالات الکترولیتی، کمبود/افزونی ویتامین ها و املاح، مشکلات عملکرد کلیه/کبد و…؛
• تصویربرداری (سی تی اسکن یا MRI) برای جست وجوی تغییرات ساختاری مغز؛
• پرسشنامه ها یا ابزارهای غربالگری استاندارد برای سنجش احتمال وجود اختلال.

مدیریت و درمان

آیا روان پریشی بعد از زایمان درمان دارد و چگونه درمان می شود؟

بله؛ درمان پذیر است و چند رویکرد می تواند مؤثر باشد. هرچند به دلیل نادر بودن، پژوهش ها محدودند و برای بهینه سازی درمان به تحقیقات بیشتر نیاز است. با این حال، اصول درمان روشن است:

چرا بستری لازم است؟

به علت اورژانسی بودن PPP، درمان باید در بستری روان پزشکی انجام شود تا تیم درمانی ۲۴ ساعته مراقب ایمنی و آسایش بیمار باشد.

بستری اجباری (غیرداوطلبانه)

از آن جا که PPP برداشت فرد از واقعیت را برهم می زند، بسیاری از مبتلایان نمی پذیرند که مشکل پزشکی/روان پزشکی دارند و حتی ممکن است به دلیل توهم ها/هذیان ها از کمک گرفتن بترسند.
بنابراین، بستری برای PPP اغلب غیرداوطلبانه است و معمولا خانواده یا نزدیکان برای حفظ ایمنی فرد و نوزاد، اقدام می کنند. این کار فقط زمانی ممکن است که خطر جدی برای خود یا دیگران وجود داشته باشد.

روش های درمان

• دارودرمانی:
  • ضدروان پریشی ها،
  • تنظیم کننده های خلق،
  • ضدصرع ها (به عنوان تثبیت کننده ی خلق در برخی موارد)،
  • لیتیم.
    انتخاب و ترکیب داروها بر اساس وضعیت بالینی، شیردهی، عوارض جانبی و سابقه ی بیمار انجام می شود.
• درمان الکتروشوک (ECT):
  روشی ایمن و بسیار اثربخش برای درمان اختلالات همراه با روان پریشی. جریان الکتریکی خفیف در شرایط بیهوشی عمومی به مدت کوتاه (معمولا کمتر از 2 دقیقه) تشنج کنترل شده ایجاد می کند که به بازتنظیم فعالیت های مغزی و کاهش علائم می انجامد. معمولا بیمار حدود 15 دقیقه بعد بیدار می شود و پس از نیم ساعت می تواند راه برود.

عوارض احتمالی درمان

عوارض/خطرات به نوع درمان، داروهای مصرفی و شدت علائم بستگی دارد. بنابراین پزشک معالج شما بهترین مرجع برای توضیح دقیق فواید/خطرات، انتخاب دارو در دوران شیردهی و برنامه ی پیگیری است.

مراقبت از خود و مدیریت علائم

به دلیل اختلال در تشخیص «واقعیت»، بیشتر مبتلایان متوجه بیماری خود نیستند؛ به همین علت، مدیریت فردی این وضعیت ممکن نیست. معمولا نزدیکان زودتر از خود فرد علائم را می بینند و برای درمان اقدام می کنند.

پیش از بارداری یا پیش از زایمان چه می توان کرد؟

اگر سابقه PPP، اختلال دوقطبی یا اسکیزوفرنی دارید (یا در خانواده نزدیک چنین سابقه ای هست)، حتما پیشاپیش با پزشک/روان پزشک درباره برنامه مراقبتی پس از زایمان گفتگو کنید. همچنین با همسر/خانواده/دوستان نزدیک هماهنگ شوید تا در صورت بروز علائم، مطابق اولویت ها و خواسته های شما عمل کنند و ایمنی شما و نوزادتان حفظ شود.

چه مدت طول می کشد تا بهتر شوم؟

خط زمان بهبود در PPP به نوع درمان و داروها بستگی دارد. بسیاری از افراد با درمان مناسب ظرف چند هفته بهبود قابل توجهی پیدا می کنند. پزشک تان می تواند با توجه به شرایط شما، پیش آگهی واقع بینانه ارائه دهد.

چشم انداز روان پریشی پس از زایمان

اگر دچار روان پریشی بعد از زایمان شوم، چه انتظاری باید داشته باشم؟

توهم ها و هذیان ها می توانند ترس و اضطراب شدیدی ایجاد کنند و معمولا فرد از ابتلای خود آگاه نیست. برای خانواده و اطرافیان نیز این وضعیت بسیار نگران کننده است؛ با این حال، نقش آن ها حیاتی است: تشخیص زودهنگام، حذف خطرها و رساندن بیمار به درمان.

روان پریشی پس از زایمان چقدر طول می کشد؟

PPP موقتی است. با درمان، بهبود می تواند در چند هفته رخ دهد؛ بدون درمان، هفته ها تا ماه ها ادامه می یابد و هرچه دیرتر درمان شود، شدت و خطرات آن بیشتر می شود. بنابراین، شناسایی زودهنگام و اقدام فوری نزدیکان حیاتی است.

آینده این وضعیت چگونه است؟

PPP به دلیل اختلال در واقعیت سنجی، اورژانسی محسوب می شود و در صورت بی توجهی می تواند به خطر برای جان فرد یا کودک بینجامد. با این حال، با درمان مناسب، این وضعیت قابل برگشت است و بسیاری از افراد بعدا بارداری های موفق دیگری را بدون عود تجربه می کنند. با این وجود، در درازمدت در بخش قابل توجهی از مبتلایان اختلال دوقطبی تشخیص داده می شود؛ خوشبختانه این اختلال شناخته شده تر است و راهکارهای درمانی متعدد دارد.

چگونه می توان ریسک ابتلا  به روان پریشی را کاهش داد؟

از آن جا که علل PPP به طور کامل شناخته شده نیست، پیشگیری قطعی نداریم؛ اما برای افرادی که:

• سابقه PPP دارند،
• سابقه اختلال دوقطبی/اسکیزوفرنیا یا اختلالات مرتبط دارند،
• سابقه ی خانوادگی اختلالات یادشده دارند،
  برخی رویکردها می تواند ریسک را کاهش دهد. لیتیم (که در درمان PPP نیز کاربرد دارد) از گزینه های رایج برای کاهش خطر عود است و بسته به شرایط، داروهای دیگر نیز ممکن است توصیه شوند. تصمیم گیری نهایی با تیم درمانی و با درنظرگرفتن شیردهی، برنامه بارداری های آتی و وضعیت بالینی انجام می شود.

نکات تکمیلی عملی برای بهبود روان پریشی بعد از زایمان

• یک برنامه حمایتی خانوادگی پیش از زایمان بچینید: چه کسی شب ها بیدار می ماند، چه کسی داروها را بررسی می کند، چه زمانی با پزشک تماس گرفته شود.
• بهداشت خواب را جدی بگیرید: تقسیم شیفت های شبانه، کمک اطرافیان برای شیردهی/شیشه دادن، و یک چرت کوتاه روزانه می تواند ریسک بی خوابی شدید را کم کند.
• اگر سابقه بیماری دوقطبی یا PPP دارید: حتما قبل از زایمان با روان پزشک درباره پیشگیری دارویی بعد از زایمان مشورت کنید (مثلا شروع زودهنگام داروهای تثبیت کننده خلق با نظر پزشک).
• در صورت هرگونه افکار آسیب به خود یا کودک، محیط را ایمن کنید: (دسترسی به اشیای تیز/داروها را محدود کنید) و فورا با خطوط اضطراری تماس بگیرید: 115، 123، 1480.

سخنی از نی نی تینی

روان پریشی پس از زایمان اختلالی شدید اما درمان پذیر است. بسیاری از افراد با درمان مناسب کاملا به زندگی عادی باز می گردند و حتی در بارداری های بعدی عودی رخ نمی دهد. از آن جا که خود فرد معمولا متوجه علائم نیست، نقش خانواده و نزدیکان در شناسایی زودهنگام و رساندن به درمان حیاتی است.

سوالات متداول