مهارت دوست یابی در کودکان

دوست یابی در کودکان یکی از مهم ترین مهارت هایی است که بر اعتمادبه نفس، سلامت روان و موفقیت اجتماعی آن ها در سال های بعد تأثیر می گذارد. بسیاری از مادران وقتی می شنوند فرزندشان می گوید «با من بازی نمی کنند»، نگران می شوند و نمی دانند بهترین واکنش چیست. واقعیت این است که مهارت دوست یابی در کودکان اکتسابی است و با آموزش تدریجی و همراهی والدین تقویت می شود. در این مقاله یاد می گیرید چگونه قدم به قدم فرزندتان را برای ساختن دوستی های سالم و پایدار آماده کنید.

دوست یابی در کودکان؛ چگونه به فرزندمان کمک کنیم دوستان خوبی پیدا کند؟

تصور کنید فرزندتان با چهره ای ناراحت به شما می گوید: «هیچ کس با من بازی نمی کند.» همان لحظه دل تان فرو می ریزد. کاملا طبیعی است که بخواهید سریع وارد عمل شوید و مشکل را حل کنید؛ اما واقعا بهترین روش برای آموزش دوست یابی در کودکان چیست؟

همه ما دوست داریم بچه هایمان دوستان خوبی داشته باشند، بازی کنند و لذت ببرند. در عین حال می خواهیم وقتی با چالش های دوستی روبه رو می شوند، اعتمادبه نفس کافی برای مدیریت موقعیت را داشته باشند. پژوهش های برنامه فرزندپروری مثبت Triple P نشان می دهد کودکانی که دوستی های سالم دارند، معمولا رابطه ای گرم با والدین خود تجربه می کنند و والدینشان آن ها را در موقعیت های سخت راهنمایی می کنند و به برقراری ارتباط بهتر با همسالان کمکشان می کنند.

برای تقویت مهارت دوست یابی در کودکان، پنج مهارت اجتماعی کاربردی وجود دارد. خبر خوب این است که احتمالا بسیاری از این کارها را همین حالا هم انجام می دهید، فقط شاید نامش را ندانسته باشید.

مهارت اول در دوست یابی در کودکان: کمک کنید فرزندتان یک دوست خوب باشد

دوست پیدا کردن از دوست خوب بودن شروع می شود. مهربانی، رعایت نوبت، و پیدا کردن علایق مشترک، پایه های اصلی دوستی هستند. کودکان این مهارت های اجتماعی را با دیدن رفتار ما یاد می گیرند؛ به این فرایند «الگوسازی» می گویند. علاوه بر آن، تجربه های روزمره زندگی نیز به آن ها کمک می کند مهارت دوست یابی در کودکان را به تدریج درونی کنند.

هر کودک با سرعت خودش رشد می کند. برخی بچه ها به راهنمایی بیشتری نیاز دارند و این کاملا طبیعی است. مقایسه کردن با همسالان فقط فشار را بیشتر می کند و کمکی به رشد اجتماعی نمی کند.

در گفت وگوهای روزمره درباره ویژگی های یک دوست خوب صحبت کنید. از فرزندتان بپرسید: «به نظر تو یک دوست خوب چه کارهایی انجام می دهد؟» مثلا آیا اجازه می دهد دیگران وارد بازی شوند؟ به نظر و ایده های دوستانش گوش می دهد؟ وقتی می بینید فرزندتان چنین رفتارهایی دارد، همان لحظه تحسینش کنید و دقیق بگویید از چه رفتاری خوش تان آمده است.

با بزرگ تر شدن بچه ها، گفت وگوها می تواند عمیق تر شود. می توانید از تجربه های ساده خودتان در دوستی ها بگویید؛ مثلا وقتی سوءتفاهمی پیش آمده چگونه با گوش دادن، حل مسئله یا سازش آن را مدیریت کرده اید. دیدن این که مسیر دوستی همیشه هموار نیست، به کودک کمک می کند هنگام چالش ها ناامید نشود.

مهارت دوم در دوست یابی در کودکان: نوبت گرفتن

نوبت گرفتن چه در بازی و چه در صحبت کردن، یکی از مهارت های کلیدی اجتماعی است. کودک باید یاد بگیرد صبر کند، احساس ناکامی را مدیریت کند و در زمان مناسب صحبت کند. این مهارت نقش مهمی در موفقیت او در جمع های دوستانه دارد.

شما هر بار که در مسیر مدرسه بازی «من می بینم» انجام می دهید یا سر سفره خانوادگی به ترتیب صحبت می کنید، در حال آموزش این مهارت هستید. برای کودکانی که در این زمینه چالش دارند، سن و توانایی هایشان را در نظر بگیرید.

برای مثال، انتظار اینکه یک کودک خردسال اسباب بازی محبوبش را فورا شریک شود شاید واقع بینانه نباشد. اما می توانید بازی ساده ای مثل قل دادن توپ به نوبت را تمرین کنید. این تمرین های کوچک، پایه مهارت دوست یابی در کودکان را تقویت می کند.

کودکان پیش دبستانی و دبستانی می توانند در قرارهای بازی تمرین نوبت گرفتن داشته باشند. می توانید بازی را تنظیم کنید، قوانین را توضیح دهید و در صورت نیاز نزدیک بمانید. وقتی درست عمل کردند، تشویقشان کنید تا رفتار مثبت در ذهنشان تثبیت شود.

بازی های رقابتی برای بعضی بچه ها مناسب است، اما برای برخی دیگر ممکن است استرس زا باشد؛ به ویژه کودکانی که حساس ترند یا تفاوت های رشدی دارند. در این موارد بازی های گروهی مشارکتی، کاردستی یا فعالیت هایی که برنده و بازنده ندارد، انتخاب بهتری است. شما بهتر از هر کسی فرزندتان را می شناسید، پس بازی ای را انتخاب کنید که چالش برانگیز باشد اما او را تحت فشار نگذارد.

مهارت سوم در دوست یابی در کودکان: گوش دادن فعال

گوش دادن فقط منتظر ماندن برای صحبت کردن نیست. گوش دادن واقعی یعنی با زبان بدن و کلمات نشان دهیم شنیده ایم و فهمیده ایم. به این مهارت «گوش دادن فعال» گفته می شود.

والدین از طریق تعامل های روزمره این مهارت را آموزش می دهند. وقتی با دقت به حرف های فرزندتان گوش می دهید، او یاد می گیرد همین رفتار را با دوستانش تکرار کند. اگر کودک بگوید: «دیگه بهترین دوستم نیست!» عجله نکنید که نصیحتش کنید.

چند لحظه فقط گوش دهید و گفته هایش را بازتاب دهید. مثلا بگویید: «به نظر می رسه ناراحتی چون فکر می کنی دیگه بهترین دوستت نیست.» این کار نشان می دهد حرفش برای شما ارزشمند است. همچنین به او یاد می دهد چگونه در مهارت دوست یابی در کودکان، احساسات دیگران را درک و بازگو کند.

بسیاری از خانواده ها زمانی ثابت برای گفت وگو دارند؛ مثلا قبل از خواب یا در مسیر رفتن به مدرسه. این لحظات ساده پیوند عاطفی را تقویت می کند و به سلامت روان کودک کمک می کند. وقتی کودک احساس کند شنیده می شود، در روابط دوستانه نیز امن تر رفتار می کند.

مهارت چهارم در دوست یابی در کودکان: درک دیدگاه دیگران

همدلی مهارتی پیچیده است که به مرور رشد می کند. نوزادان و کودکان خردسال ممکن است وقتی دیگری می خندد یا گریه می کند واکنش مشابه نشان دهند؛ این آغاز مسیر همدلی است. اغلب کودکان از حدود چهار تا پنج سالگی می توانند احساسات دیگران را بهتر درک کنند.

اگر فرزندتان ناراحت است و می گوید: «منو به جشن تولد دعوت نکردن»، طبیعی است که شما هم ناراحت شوید. قبل از واکنش سریع، نفس عمیقی بکشید و احساسش را تأیید کنید. مثلا بگویید: «به نظر میاد احساس می کنی جا موندی و این ناراحتت کرده.»

سپس به آرامی کمکش کنید به دلایل احتمالی فکر کند. شاید جشن کوچک بوده یا محدودیت تعداد مهمان داشته اند. این نگاه منعطف به کودک کمک می کند بدبینانه نتیجه گیری نکند و امیدوار بماند. چنین تمرین هایی بخش مهمی از مهارت دوست یابی در کودکان را شکل می دهد.

اگر خودتان هم ناراحت شدید، زمانی برای آرام سازی خودتان در نظر بگیرید یا با یک دوست یا عضو خانواده صحبت کنید. والد آرام، بهتر می تواند کودک را هدایت کند.

مهارت پنجم در دوست یابی در کودکان: حل تعارض

اگر به اختلاف های دوستانه به چشم فرصتی برای رشد نگاه کنیم چه می شود؟ کودکان باید یاد بگیرند چگونه مخالفت کنند و دوباره آشتی کنند؛ این بخشی طبیعی از رشد است. بعضی بچه ها برای پیدا کردن کلمات مناسب نیاز به راهنمایی دارند.

وقتی می بینید فرزندتان به خوبی اختلافی را حل می کند، حتما آن را تحسین کنید. توجه به رفتارهای مثبت، احتمال تکرار آن ها را افزایش می دهد.

به نحوه مدیریت اختلاف ها در خانه فکر کنید. کودکان از مشاهده ما بسیار می آموزند. بحث های روزمره اگر با احترام و پایان سالم همراه باشند، درس مهمی درباره سازش و گفتگو به آن ها می دهند. البته مشاجره های شدید برای مشاهده کودک مناسب نیست.

اگر کودک دبستانی تان با دوستش اختلاف پیدا کرد، کمی عقب بایستید. گاهی آن ها بیش از تصور ما توانمندند. به جای حل مستقیم مشکل، بپرسید: «اگر دوباره این اتفاق بیفته، چی کار می کنی؟» یا «فردا چه جمله ای می تونی بگی؟» وقتی راه حل از ذهن خود کودک می آید، احتمال اجرای آن بیشتر است.

آموزش ساختارمند برای تقویت مهارت دوست یابی در کودکان

هر والدی می تواند از راهکارهای علمی و مبتنی بر پژوهش برای حمایت از فرزندش بهره ببرد. برنامه های آموزشی مبتنی بر رویکرد Triple P به خانواده ها کمک می کند مهارت های فرزندپروری مثبت را تقویت کنند.

برای خانواده هایی که کودک زیر دوازده سال دارند، نسخه آنلاین این برنامه می تواند راهگشا باشد. برای کودکانی که از شش سالگی به بعد با اضطراب دست وپنجه نرم می کنند، دوره های تخصصی مدیریت اضطراب نیز طراحی شده است. برای والدین نوجوانان نیز نسخه ویژه ای وجود دارد که بر چالش های این سن تمرکز دارد.

یادگیری این مهارت ها به شما کمک می کند در مسیر دوست یابی در کودکان، همراهی مطمئن و آرام برای فرزندتان باشید.

سخنی از نی نی تینی

کودکان مهارت های دوستی را از طریق مشاهده روابط ما، گفت وگوهای روزمره و بازی یاد می گیرند. وقتی در روابط دوستانه به مشکل می خورند، بهترین کار این است که اول گوش بدهیم و سپس با ملایمت آن ها را به سمت حل مسئله هدایت کنیم.

اگر درباره سلامت روان فرزندتان نگران هستید، بدانید تنها نیستید. می توانید با معلم مدرسه، پزشک کودک یا یک روان شناس کودک مشورت کنید. در ایران نیز بسیاری از مراکز مشاوره کودک و نوجوان و کلینیک های دانشگاهی خدمات تخصصی در زمینه مهارت دوست یابی در کودکان را ارائه می دهند.