تنبیه بدنی کودکان موضوعی است که هنوز در بسیاری از خانواده ها به عنوان یک روش تربیتی رایج شناخته می شود. برخی والدین تصور می کنند این شیوه باعث اصلاح رفتار می شود، در حالی که پژوهش های علمی تصویر متفاوتی ارائه می دهند. بررسی دقیق پیامدهای تنبیه بدنی کودکان نشان می دهد که این رفتار می تواند اثرات عمیق و ماندگاری بر سلامت روان و جسم فرزند بگذارد. اگر شما هم به دنبال تربیتی سالم، محترمانه و مؤثر هستید، آگاهی از این واقعیت ها می تواند نقطه شروع مهمی باشد. در ادامه این مقاله در مورد تنبیه بدنی کودکان و پیامدهای آن توضیح خواهیم داد.
تعریف تنبیه بدنی کودکان چیست؟
کمیته حقوق کودک سازمان ملل متحد، که بر اجرای کنوانسیون حقوق کودک نظارت دارد، تنبیه بدنی کودکان را چنین تعریف می کند: «هر نوع تنبیهی که در آن از نیروی فیزیکی استفاده شود و هدف آن ایجاد مقداری درد یا ناراحتی باشد، حتی اگر خفیف باشد.»
این تعریف نشان می دهد که حتی رفتارهایی که برخی آن ها را «تنبیه تربیتی سبک» می دانند نیز در این دسته قرار می گیرند. بنابراین موضوع تنها به خشونت شدید محدود نیست، بلکه هر نوع درد عمدی برای اصلاح رفتار کودک را شامل می شود.
مصادیق تنبیه بدنی کودکان
بر اساس این تعریف، تنبیه بدنی کودکان معمولا شامل موارد زیر است:
- زدن با دست (سیلی، ضربه با کف دست، پشت دست)
- زدن با وسیله ای مانند کمربند، چوب، کابل، دمپایی یا وسایل مشابه
- لگد زدن
- تکان دادن شدید کودک
- پرت کردن کودک
- نیشگون گرفتن، چنگ زدن یا گاز گرفتن
- کشیدن مو یا گوش
- مجبور کردن کودک به ایستادن یا نشستن در وضعیت های دردناک
- سوزاندن یا مجبور کردن به خوردن مواد ناخوشایند
افزون بر این، برخی روش های غیرجسمی نیز می توانند تحقیرآمیز و آسیب زا باشند. رفتارهایی مانند مسخره کردن، تحقیر کردن، ترساندن، تهدید کردن یا سرزنش مداوم نیز با روح حقوق کودک ناسازگار است. در بسیاری از موارد، این رفتارهای روانی همراه با تنبیه بدنی اتفاق می افتند.
گستره تنبیه بدنی کودکان در جهان
برآوردها نشان می دهد سالانه حدود 1.2 میلیارد کودک در خانه در معرض تنبیه بدنی قرار می گیرند. در 58 کشوری که شدت تنبیه بررسی شده، حدود 17 درصد کودکان در ماه گذشته تنبیه شدید را تجربه کرده اند؛ مانند ضربه به سر، صورت یا گوش، یا ضربات مکرر و شدید.
تفاوت های قابل توجهی بین کشورها و مناطق مختلف وجود دارد. این تفاوت ها نشان می دهد که پیشگیری کاملا امکان پذیر است. وقتی در برخی کشورها آمار کاهش یافته، یعنی تغییر رفتار والدین شدنی است.
کودکان خردسال 2 تا 4 ساله به همان اندازه یا حتی بیشتر از کودکان بزرگ تر در معرض تنبیه بدنی قرار دارند. این موضوع بسیار نگران کننده است، زیرا در این سنین مغز کودک در حال رشد سریع است و آسیب های ناشی از خشونت می تواند اثرات ماندگارتری بر جای بگذارد.
اکثر کودکانی که تنبیه می شوند، همزمان تنبیه روانی را نیز تجربه می کنند. گرچه بسیاری از والدین از روش های غیرخشونت آمیز مانند توضیح دادن یا محروم کردن از برخی امتیازات استفاده می کنند، اما اغلب این روش ها را در کنار تنبیه بدنی به کار می برند. کودکانی که فقط از روش های غیرخشونت آمیز بهره مند می شوند، در اقلیت هستند.
حدود نیمی از کودکان 6 تا 17 ساله در کشورهایی زندگی می کنند که تنبیه بدنی در مدرسه به طور کامل ممنوع نشده است. در برخی مناطق، بیش از 70 درصد دانش آموزان تجربه تنبیه در مدرسه را گزارش کرده اند. این آمار نشان می دهد که محیط آموزشی نیز نیازمند اصلاح جدی است.
پیامدهای تنبیه بدنی کودکان
واکنش های روانی و جسمی
تنبیه بدنی باعث ایجاد واکنش های شدید روانی و فیزیولوژیک در کودک می شود. کودک علاوه بر درد، احساس غم، ترس، خشم، شرم و گناه را تجربه می کند. احساس تهدید، سیستم استرس بدن را فعال می کند و مسیرهای عصبی مرتبط با خطر را تحریک می سازد.
کودکانی که تنبیه می شوند معمولا واکنش هورمونی شدیدتری به استرس دارند. سیستم عصبی، قلبی-عروقی و حتی سیستم تغذیه ای آن ها ممکن است تحت فشار قرار گیرد. پژوهش ها تغییراتی در ساختار و عملکرد مغز این کودکان گزارش کرده اند.
حتی تنبیه هایی مانند «یک سیلی ملایم» نیز با الگوهای غیرطبیعی عملکرد مغز مرتبط دانسته شده است. این یافته ها این باور رایج را که «تنبیه سبک ضرری ندارد» زیر سؤال می برد.
پیامدهای کوتاه مدت و بلندمدت
پژوهش های گسترده نشان داده اند که پیامدهای تنبیه بدنی کودکان شامل موارد زیر است:
- آسیب جسمی مستقیم، گاهی منجر به ناتوانی یا حتی مرگ
- مشکلات روانی مانند اضطراب، افسردگی، کاهش عزت نفس، خودآسیبی و افکار خودکشی
- وابستگی به الکل یا مواد مخدر در بزرگسالی
- ضعف در تنظیم هیجانات و مهارت حل تعارض
- افت تحصیلی و ترک تحصیل
- افزایش رفتارهای ضداجتماعی
- افزایش پرخاشگری
- احتمال بیشتر ارتکاب رفتارهای خشونت آمیز در بزرگسالی
- افزایش خطر بیماری های مزمن مانند بیماری های قلبی، چاقی و میگرن
- پذیرش بیشتر خشونت به عنوان یک راه حل
- آسیب به روابط خانوادگی
برخی مطالعات نشان داده اند هرچه دفعات تنبیه بیشتر باشد، شدت پرخاشگری و افت عملکرد تحصیلی نیز بیشتر می شود. این رابطه به اصطلاح «دوز-پاسخ» نام دارد.
عوامل خطر تنبیه بدنی کودکان
عوامل خطر در سطوح مختلفی وجود دارد.
در سطح فردی، کودکان دارای معلولیت بیشتر در معرض تنبیه قرار دارند.
در سطح خانواده، والدینی که خود در کودکی تنبیه شده اند یا با افسردگی، اعتیاد یا مشکلات روانی دست وپنجه نرم می کنند، بیشتر احتمال دارد از این روش استفاده کنند.
در سطح اجتماعی، فقر، تبعیض و نابرابری های اجتماعی خطر را افزایش می دهد.
پیشگیری از تنبیه بدنی کودکان
پیشگیری نیازمند اقدام در چند سطح است. اصلاح قوانین، تغییر نگرش های فرهنگی، آموزش مهارت های فرزندپروری و ایجاد محیط مدرسه امن از جمله این اقدامات هستند.
در برخی کشورها، پس از تصویب قوانین منع تنبیه بدنی، آمار کاهش یافته است. اما قانون به تنهایی کافی نیست و باید همراه با آموزش و فرهنگ سازی باشد.
بسته فنی INSPIRE نمونه هایی از اقدامات مؤثر را معرفی می کند، از جمله:
- اجرای قوانین منع خشونت
- برنامه های تغییر نگرش های تربیتی
- آموزش والدین برای تربیت غیرخشونت آمیز
- ایجاد فضای مدرسه امن و مثبت
- خدمات حمایتی برای شناسایی و کمک به کودکان آسیب دیده
هرچه این مداخلات زودتر در زندگی کودک آغاز شود، فواید آن بیشتر خواهد بود. این فواید هم برای کودک (رشد شناختی و اجتماعی بهتر) و هم برای جامعه (کاهش جرم و خشونت) قابل مشاهده است.
سخنی از نی نی تینی
اگر تا امروز از تنبیه بدنی کودکان به عنوان ابزار کنترل رفتار استفاده کرده اید، خودتان را سرزنش نکنید؛ بسیاری از ما همان روشی را به کار می بریم که در کودکی تجربه کرده ایم. اما اکنون که از پیامدهای تنبیه بدنی کودکان آگاه شده اید، می توانید مسیر متفاوتی را انتخاب کنید.
به جای تنبیه، روی مهارت هایی مانند گفت وگوی آرام، تعیین قوانین شفاف، پیامدهای منطقی غیرخشونت آمیز و آموزش تنظیم هیجان تمرکز کنید. در صورت احساس خشم شدید، چند دقیقه از موقعیت فاصله بگیرید تا آرام شوید. اگر احساس می کنید کنترل شرایط برایتان دشوار است، مشاوره با روان شناس کودک می تواند بسیار کمک کننده باشد.
تربیت بدون خشونت نه تنها رابطه شما با فرزندتان را عمیق تر می کند، بلکه به او می آموزد چگونه در آینده با دیگران محترمانه و مسئولانه رفتار کند.
تجربه شما چیست؟ آیا تا به حال موقعیتی داشته اید که بعد از تنبیه بدنی احساس پشیمانی کنید یا به دنبال راه جایگزین بگردید؟ می توانید تجربه ها، پرسش ها یا دغدغه های خود را مطرح کنید تا درباره روش های تربیتی سالم تر با هم گفت وگو کنیم. آگاهی و تبادل تجربه، اولین گام برای تغییر نسل آینده است.
