تصمیم گیری در کودکان یکی از مهم ترین مهارت هایی است که پایه های اعتمادبه نفس و استقلال آینده آن ها را می سازد. بسیاری از مادران با دیدن تردید، دودلی یا انتخاب های اشتباه فرزندشان نگران می شوند. اما واقعیت این است که تصمیم گیری یک مهارت آموختنی است که با تمرین و طراحی درست محیط رشد می کند. در ادامه این مقاله در مورد مهارت تصمیم گیری در کودکان توضیح خواهیم داد.
تصمیم گیری در کودکان؛ بررسی علمی تصمیم های احتمالی از پیش دبستان تا دبستان
«برای صبحانه چه ساندویچی بخورم؟»
«با کدام دوست در زنگ تفریح بازی کنم؟»
«امشب چه قصه ای قبل از خواب بشنوم؟»
این ها نمونه هایی ساده اما مهم از تصمیم گیری در کودکان هستند. پدر و مادرها، مربیان مهدکودک و معلمان مدرسه همیشه تلاش می کنند بچه ها را به سمت تصمیم های مستقل تر هدایت کنند. حتی سازمان هایی مانند UNICEF نیز توصیه می کنند کودکان در تصمیم های اجتماعی و حتی سیاسی متناسب با سن شان مشارکت داده شوند.
با این حال، هنوز به طور دقیق نمی دانیم آیا کودکان واقعا می توانند «تصمیم های خوب» بگیرند یا نه. همین پرسش، نقطه آغاز یک پژوهش علمی گسترده بوده است.
پروژه علمی درباره تصمیم گیری در کودکان
در یک پروژه تحقیقاتی که با حمایت مالی German Research Foundation (DFG) انجام شد، پژوهشگران تلاش کردند بفهمند کودکان در موقعیت های همراه با «احتمال و ریسک» چگونه تصمیم می گیرند.
در این طرح، از کودکان در سنین مختلف دعوت شد در بازی های تصمیم گیری شرکت کنند. پژوهشگران مشاهده کردند:
- کودکان چگونه اطلاعات مرتبط را جست وجو می کنند
- چطور قوانین تصمیم گیری را به کار می گیرند
- چگونه با پیامدهای تصمیم خود کنار می آیند
این بررسی ها به ما کمک می کند بفهمیم محیط تصمیم گیری در کودکان باید چگونه طراحی شود تا برای کودکان قابل فهم و مؤثر باشد. این موضوع برای مادرانی که با مشکلات تصمیم گیری در کودکان مواجه هستند بسیار کاربردی است؛ چون نشان می دهد گاهی مشکل از کودک نیست، بلکه از نحوه ارائه گزینه هاست.
فاز اول پژوهش (2013 تا 2017): رشد تصمیم گیری در کودکان
در مرحله اول، با حمایت مالی قابل توجهی از سوی بنیاد پژوهش آلمان، پروژه ای با عنوان «تصمیم های احتمالی در کودکان» توسط دکتر Tilmann Betsch در دانشگاه University of Erfurt اجرا شد.
هدف اصلی این پژوهش این بود که بررسی کند:
- کودکان از چه سنی می توانند اطلاعات احتمالی (مثلا شانس برنده شدن یا احتمال اشتباه بودن یک گزینه) را به طور منظم در تصمیم گیری استفاده کنند؟
- آیا از این اطلاعات برای هدایت جست وجوی ذهنی خود استفاده می کنند؟
- یا هنگام مقایسه چند گزینه، به هر کدام «وزن ذهنی» می دهند؟
پژوهش های قبلی نتایج متناقضی ارائه کرده بودند. دو مدل نظری مهم در این زمینه وجود داشت:
- مدل «چند راهبردی»
- مدل «ارتباط گرایی»
این دو نظریه پیش بینی های متفاوتی درباره نحوه تصمیم گیری در کودکان ارائه می دادند. بنابراین پژوهشگران مجموعه ای از آزمایش های آزمایشگاهی طراحی کردند و عملکرد کودکان پیش دبستانی، دبستانی و بزرگسالان را با هم مقایسه کردند.
محیط آزمایش چگونه بود؟
برای این مطالعه، محیطی ویژه طراحی شد که شامل «تابلوی اطلاعات» بود. این ابزار امکان می داد:
- ویژگی های تصمیم تغییر داده شود
- نحوه جست وجوی اطلاعات ثبت شود
- بررسی شود کودک چگونه احتمال ها را در ذهن خود ترکیب می کند
نتایج این مرحله نه تنها به پرسش های بالا پاسخ داد، بلکه نظریه های رقیب را نیز به صورت انتقادی مورد ارزیابی قرار داد.
فاز دوم پژوهش (2017 تا 2021): چه زمانی کودکان تصمیم خوب می گیرند؟
در مرحله دوم، حمایت مالی بیشتری برای ادامه پژوهش اختصاص یافت. این مرحله بر یک سؤال مهم تمرکز داشت:
«چه زمانی کودکان تصمیم های خوب می گیرند؟»
به گفته دکتر بتش:
کودکان توانایی های زیادی دارند، اما بعضی محیط ها استفاده از این توانایی ها را آسان تر یا سخت تر می کنند.
در این مرحله بررسی شد که محیط تصمیم گیری باید چگونه طراحی شود تا کودکان بتوانند بهترین انتخاب را انجام دهند. نتایج نشان داد:
- حتی کودکان دبستانی و پیش دبستانی می توانند از احتمال ها استفاده کنند.
- اما فقط زمانی که محیط ساده و قابل فهم باشد.
- در شرایط پیچیده، همچنان چالش هایی وجود دارد.
این یافته ها برای والدینی که به دنبال آموزش مهارت تصمیم گیری در کودکان هستند بسیار ارزشمند است. یعنی اگر می خواهید فرزندتان بهتر تصمیم بگیرد، ابتدا باید شیوه ارائه گزینه ها را اصلاح کنید.
یافته های کلیدی درباره تصمیم گیری در کودکان
پژوهشگران به چند پرسش مهم پاسخ دادند:
آیا کودکان از اطلاعات مرتبط استفاده می کنند؟
بله، اما میزان تمرکز آن ها به سن و ساختار محیط بستگی دارد. اگر اطلاعات غیرضروری زیاد باشد، احتمال حواس پرتی بیشتر می شود.
آیا اطلاعات بی اهمیت آن ها را منحرف می کند؟
در سنین پایین تر بله. این موضوع یکی از دلایل بروز مشکلات تصمیم گیری در کودکان است.
جست وجوی اطلاعات مهم سخت تر است یا نادیده گرفتن اطلاعات بی اهمیت؟
برای بسیاری از کودکان، نادیده گرفتن اطلاعات اضافی دشوارتر است. به همین دلیل طراحی محیط ساده اهمیت زیادی دارد.
آیا تصمیم هایی که بازخورد دارند سخت ترند؟
وقتی کودک بلافاصله نتیجه انتخابش را می بیند، یادگیری بهتر اتفاق می افتد. اما اگر بازخورد پیچیده یا تأخیری باشد، تصمیم گیری سخت تر می شود.
تصمیم های روزمره چطور؟
حتی کودکان پیش دبستانی هم می توانند اطلاعات را سبک سنگین کنند، به شرطی که اطلاعات ساده، واضح و محدود باشند.
بازی پژوهشی «گنج یابی با دوستان حیوانی»؛ ابزاری برای سنجش تصمیم گیری در کودکان
برای بررسی رشد رفتار تصمیم گیری، پژوهشگران یک بازی کودک پسند طراحی کردند. این بازی از الگوی پژوهشی معروف بزرگسالان الهام گرفته بود، اما برای کودکان بومی سازی شد.
داستان بازی چگونه است؟
در این بازی، کودک باید گنجی را که در یکی از چند خانه پنهان شده پیدا کند.
برای این کار، می تواند از حیوانات کمک بگیرد. هر حیوان درباره اینکه در هر خانه گنج است یا مثلا یک عنکبوت، راهنمایی می دهد.
اما نکته مهم اینجاست:
همه حیوانات به یک اندازه باهوش نیستند!
بعضی بیشتر درست می گویند و بعضی کمتر. حتی گاهی توصیه های متناقض می دهند.
مراحل بازی
1- مرحله یادگیری
کودک یاد می گیرد هر حیوان چند درصد مواقع راهنمایی درست می دهد. یعنی اعتبار هر حیوان را تجربه می کند.
2- مرحله آزمون
در این مرحله کودک بین خانه های مختلف انتخاب می کند و از توصیه حیوانات استفاده می کند. اعتبار هر حیوان با نشانه های ساده تصویری (مثلا دایره های هوشمند) نشان داده می شود.
این طراحی باعث شده حتی کودکان پیش دبستانی هم بتوانند مفهوم «اعتبار منبع اطلاعات» را درک کنند.
نسخه های مختلف بازی
این بازی در قالب های مختلف طراحی شده است:
- بازی رومیزی
- برنامه رایانه ای
- بازی کارتی
نسخه رایانه ای و دفترچه راهنما برای استفاده های غیرتجاری در دسترس قرار گرفته است.
این پژوهش چه کمکی به مادران می کند؟
اگر فرزند شما در انتخاب لباس، دوست، تکلیف مدرسه یا حتی غذا مردد است، لزوما به این معنا نیست که او «ضعیف» است. گاهی محیط تصمیم گیری بیش از حد پیچیده است.
بر اساس یافته های این پژوهش:
- گزینه ها را محدود کنید.
- اطلاعات اضافی را حذف کنید.
- بازخورد واضح و فوری بدهید.
- اجازه دهید کودک تجربه کند و نتیجه انتخابش را ببیند.
این دقیقا همان مسیری است که متخصصان رشد کودک و منابع علمی معتبر فارسی نیز بر آن تأکید دارند: تصمیم گیری مهارتی اکتسابی است، نه یک توانایی ذاتی ثابت.
سخنی از نی نی تینی
اگر می خواهید فرزندتان در مسیر رشد تصمیم گیری موفق باشد، به جای کنترل کامل انتخاب ها، محیط تصمیم گیری را هوشمندانه ساده سازی کنید. گزینه های محدود، توضیح روشن پیامدها و دادن فرصت تجربه، سه اصل طلایی در آموزش مهارت تصمیم گیری در کودکان هستند. فراموش نکنید اشتباه کردن بخشی از فرآیند یادگیری است؛ آنچه مهم است، گفت وگو بعد از هر انتخاب و کمک به کودک برای تحلیل نتیجه است. با این رویکرد، حتی مشکلات تصمیم گیری در کودکان نیز به مرور کاهش پیدا می کند.
فرزند شما در چه موقعیت هایی بیشتر دچار تردید می شود؟ انتخاب لباس، دوست، تکالیف مدرسه یا تصمیم های مهم تر؟ تجربه های خودتان را بنویسید تا درباره راهکارهای عملی تر با هم گفت وگو کنیم.
