تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک

آیا تا به حال بعد از یک مشاجره با همسرتان به این فکر کرده اید که فرزندتان چه احساسی را تجربه می کند؟ بسیاری از والدین تصور می کنند کودکان دعواها را فراموش می کنند، اما واقعیت این است که تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک می تواند عمیق تر و ماندگارتر از چیزی باشد که فکر می کنیم. فضای عاطفی خانه، اولین مدرسه یادگیری امنیت و آرامش برای کودک است. در این مقاله به صورت علمی و کاربردی بررسی می کنیم که اختلاف های زناشویی چگونه بر ذهن و آینده فرزند اثر می گذارد و چگونه می توان آن را به شکل سالم مدیریت کرد.

تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک؛ وقتی خانه دیگر امن نیست

وقتی کودک بودم، دعواهای پدر و مادرم می توانست هوای یک اتاق را خالی کند. مادرم با کلمات تند و نیش دار به پدرم حمله می کرد، شیشه مربا را به زمین می کوبید و تهدیدهای غیرمنطقی می کرد. انفجارهای ناگهانی خشم او مرا در جا میخکوب می کرد. وقتی پدرم به بهانه کار، رفتن به پارکینگ یا حتی پیاده روی طولانی از خانه فرار می کرد، من احساس بی پناهی می کردم. سال ها بعد، وقتی من و همسرم تصمیم گرفتیم بچه دار شویم، با خودم عهد کردم هرگز جلوی فرزندانم دعوا نکنم.

این تجربه شخصی فقط یک خاطره نیست؛ نمونه ای واقعی از تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک است. بسیاری از مادران تصور می کنند کودکان متوجه نمی شوند یا زود فراموش می کنند، اما واقعیت چیز دیگری است.

تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک از نگاه روان شناسان

«کودکان مثل دستگاه های سنجش حساسیت عاطفی هستند.» این جمله را E. Mark Cummings، روان شناس دانشگاه University of Notre Dame گفته است. او و همکارانش طی بیش از بیست سال، صدها پژوهش درباره تعارض زناشویی و پیامدهای آن بر کودکان منتشر کرده اند.

به گفته او، بچه ها به دقت به احساسات والدین نگاه می کنند تا بفهمند در خانواده چقدر امنیت دارند. آن ها از لحن صدا، حالت چهره، سکوت های طولانی و حتی طرز راه رفتن پدر و مادر پیام می گیرند. وقتی تعارض ها مخرب باشد، آسیب جانبی آن می تواند تا بزرگسالی ادامه پیدا کند.

به عنوان یک روان شناس رشد می دانستم اختلاف نظر در زندگی مشترک اجتناب ناپذیر است. اما می دانستم باید راه سالم تری برای مدیریت آن وجود داشته باشد. کامینگز هم تأکید می کند: «تعارض بخشی طبیعی از زندگی روزمره است. مهم این نیست که والدین دعوا می کنند یا نه؛ مهم این است که چگونه آن را ابراز و حل می کنند و مهم تر از همه، این تعارض چه احساسی در کودک ایجاد می کند.»

جالب است بدانید برخی نوع های تعارض حتی می تواند اثر مثبت داشته باشد. وقتی کودک می بیند پدر و مادرش یک مسئله دشوار را با گفت وگو و احترام حل می کنند، مهارت حل مسئله و تنظیم هیجان را یاد می گیرد. این همان نقطه ای است که تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک می تواند از منفی به مثبت تغییر مسیر دهد.

تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک در تعارض های مخرب

در کتاب «تعارض زناشویی و کودکان: رویکرد امنیت هیجانی» که کامینگز به همراه Patrick Davies از University of Rochester نوشته اند، انواع رفتارهای مخرب مشخص شده است. این رفتارها شامل موارد زیر است:

• پرخاشگری کلامی: توهین، تحقیر، تهدید به ترک خانه
• پرخاشگری فیزیکی: هل دادن، زدن، پرتاب اشیا
• سکوت های تنبیهی: قهر کردن، ترک ناگهانی بحث، بی اعتنایی
• تسلیم ظاهری: کوتاه آمدن بدون حل واقعی مسئله

شاید برخی والدین تصور کنند اگر یکی کوتاه بیاید، مشکل حل می شود. اما پژوهش ها نشان داده اند که تسلیم شدن بدون گفت وگوی واقعی، احساس ناامنی کودک را کاهش نمی دهد. کودک از طریق حالت چهره و فضای خانه متوجه می شود مسئله همچنان حل نشده باقی مانده است.

وقتی والدین بارها از این الگوهای خصمانه استفاده می کنند، برخی کودکان دچار اضطراب، نگرانی و احساس درماندگی می شوند. برخی دیگر واکنش بیرونی نشان می دهند؛ پرخاشگر می شوند، در مدرسه دچار مشکل رفتاری می شوند یا با همسالان خود درگیر می شوند.

پیامدهای جسمی تاثیر دعوای والدین

• اختلال خواب
• سردرد و دل دردهای مکرر
• ضعف سیستم ایمنی و بیماری های مکرر
• کاهش تمرکز و افت تحصیلی

بر اساس یافته های منتشرشده در منابع دانشگاهی داخلی حوزه روان شناسی کودک، کودکانی که در محیط پرتنش بزرگ می شوند، در شکل دهی روابط سالم در نوجوانی و بزرگسالی هم با مشکل روبه رو می شوند. حتی رابطه خواهر و برادرها هم آسیب می بیند؛ یا بیش از حد به هم وابسته و نگران می شوند یا کاملا از هم فاصله می گیرند.

آیا کودک به دعوا عادت می کند؟

کامینگز می گوید: «بچه ها به آن عادت نمی کنند.» برخی تحقیقات نشان داده حتی نوزادان شش ماهه هم تنش والدین را ثبت می کنند. مطالعات طولی نشان داده کودکانی که در مهدکودک به دلیل تعارض والدین احساس ناامنی داشتند، در دوره نوجوانی بیشتر دچار مشکلات سازگاری شدند.

حتی پژوهش های جدید نشان داده اند جوانان نوزده ساله نیز نسبت به تعارض والدین حساس باقی می مانند. برخلاف امید برخی والدین، زمان به تنهایی زخم را درمان نمی کند.

در سال 2002، پژوهشگرانی از University of California, Los Angeles با بررسی ده ها مطالعه دریافتند افرادی که در خانواده های پرتنش بزرگ شده اند، در بزرگسالی بیشتر با مشکلات جسمی، افسردگی، واکنش پذیری هیجانی بالا، وابستگی به مواد، احساس تنهایی و مشکل در صمیمیت روبه رو هستند. این یافته ها به خوبی عمق تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک را نشان می دهد.

سکوت سرد؛ آسیبی پنهان تر از فریاد

بعضی والدین فکر می کنند اگر جلوی بچه ها حرف نزنند یا در اتاق را ببندند، مشکل حل می شود. اما کودکان تحلیل گرهای دقیق تعارض هستند. آن ها از کوچک ترین نشانه ها متوجه می شوند که اوضاع عادی نیست.

پژوهش ها نشان داده اند کناره گیری عاطفی و قطع ارتباط، در بلندمدت حتی از تعارض آشکار آسیب زننده تر است. چرا؟ چون کودک دست کم از پرخاشگری آشکار می فهمد چه اتفاقی در حال رخ دادن است. اما وقتی والدین سرد و دور می شوند، کودک فقط می داند «یک چیزی اشتباه است» و همین ابهام، اضطراب عمیق تری ایجاد می کند.

اگر والدین پشت درهای بسته دعوا کنند اما بعد با چهره ای آرام و صمیمی بیرون بیایند، کودک تفاوت بین حل واقعی مسئله و تظاهر را تشخیص می دهد. کودکان به خوبی می فهمند آیا مسئله با احترام حل شده یا فقط سرکوب شده است.

پژوهشگران تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک را چگونه بررسی می کنند؟

برای اینکه بفهمیم تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک دقیقا چگونه شکل می گیرد، پژوهشگران از روش های مختلفی در خانه و آزمایشگاه استفاده می کنند. در خانه، به والدین آموزش داده می شود که درباره مشاجره های خود یادداشت برداری کنند؛ اینکه چه زمانی دعوا کردند، موضوع چه بود، از چه شیوه هایی استفاده کردند و تصورشان از واکنش کودک چه بوده است.

در محیط آزمایشگاهی، از والدین هنگام گفت وگو درباره یک موضوع چالش برانگیز فیلم برداری می شود و نوع تعامل آن ها تحلیل می شود. همچنین به کودکان فیلم هایی از تعارض بزرگسالان یا حتی والدین خودشان نشان داده می شود و از آن ها می پرسند: اگر پدر و مادرت این طور رفتار کنند چه احساسی داری؟ فکر می کنی چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟

در برخی مطالعات، اطلاعات تکمیلی از معلمان و پرونده های تحصیلی کودکان جمع آوری می شود. حتی در بعضی پژوهش ها، واکنش های فیزیولوژیک کودک مانند تغییرات ضربان قلب یا هورمون های استرس هنگام مشاهده دعوا ثبت می شود. این روش ها کمک می کند تا تصویر دقیق تری از تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک به دست آید.

تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک و هورمون استرس

در یک پژوهش طولانی مدت و چشمگیر که حدود بیست سال پیش انجام شد، دو انسان شناس به نام های Mark Flinn و Barry England میزان هورمون استرس «کورتیزول» را در نمونه های بزاق کودکان یک روستا در سواحل شرقی جزیره Dominica بررسی کردند.

نتیجه چه بود؟ کودکانی که در خانواده هایی با مشاجره های مداوم زندگی می کردند، سطح بالاتری از کورتیزول داشتند. این افزایش مزمن هورمون استرس باعث می شد بیشتر خسته شوند، بیشتر بیمار شوند، کمتر بازی کنند و خواب باکیفیت نداشته باشند.

مهم تر اینکه کودکان هرگز به این استرس «عادت» نکردند. برخلاف تصور برخی والدین، بدن کودک نمی گوید «این وضعیت طبیعی است». در مقابل، وقتی کودک لحظات آرام و محبت آمیز را تجربه می کرد، سطح کورتیزول کاهش می یافت.

مطالعات انسانی و حیوانی نشان داده اند فعال ماندن طولانی مدت سیستم استرس می تواند ساختار مغز در حال رشد را تغییر دهد. از جمله می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• فعال یا غیرفعال شدن ژن های مرتبط با تنظیم استرس
• آسیب به هیپوکامپ (مرکز حافظه و یادگیری)
• اختلال در فرآیند پوشش دار شدن رشته های عصبی که کیفیت انتقال پیام های عصبی را کاهش می دهد

این یافته ها به خوبی نشان می دهد که تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک فقط احساسی نیست؛ بلکه می تواند زیستی و عصبی هم باشد.

قدرت محافظتی تعارض سازنده در تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک

با این حال، همه تعارض ها آسیب زننده نیستند. به گفته E. Mark Cummings، «برخی نوع های تعارض نه تنها آزاردهنده نیستند، بلکه برای کودکان مفید هم هستند.»

وقتی والدین در سطح خفیف تا متوسط اختلاف نظر دارند، اما در آن از حمایت، همدلی، مصالحه و هیجان مثبت استفاده می کنند، کودکان:

• مهارت اجتماعی بهتری پیدا می کنند
• عزت نفس بالاتری دارند
• احساس امنیت هیجانی بیشتری تجربه می کنند
• رابطه بهتری با والدین برقرار می کنند
• عملکرد تحصیلی بهتری دارند
• مشکلات روان شناختی کمتری نشان می دهند

کامینگز می گوید وقتی کودک شاهد یک دعوا باشد و ببیند که والدین آن را حل می کنند، حتی شادتر از قبل می شود. چرا؟ چون مطمئن می شود پدر و مادر می توانند از پس مشکلات بربیایند. این تجربه، حس امنیت را تقویت می کند.

حتی اگر مشکل کاملا حل نشود و فقط به یک راه حل نسبی برسند، باز هم برای کودک مفید است. مصالحه بهترین حالت است، اما هر پیشرفتی به سمت حل مسئله، اثر مثبتی بر کودک دارد.

چرا بعد از بچه دار شدن دعواها بیشتر می شود؟

طبق نظر خانواده درمانگر Sheri Glucoft Wong از شهر برکلی کالیفرنیا، ورود کودک به زندگی حتی برای زوج هایی که رابطه خوبی داشته اند، تعارض ها را افزایش می دهد.

وقتی بچه وارد زندگی می شود، زمان کمتر می شود، خستگی بیشتر می شود و صبر کاهش پیدا می کند. مسئولیت ها سنگین تر می شود و احساس می کنیم چیزهای بیشتری برای از دست دادن داریم. زوج هایی که موفق می شوند از این مرحله عبور کنند، درباره فشارها صحبت می کنند و ناگفته ها را بیان می کنند. آن ها با هم مهربان ترند و نسبت به شرایط همدلی نشان می دهند.

والدین معمولا بر سر چه چیزهایی دعوا می کنند؟

به گفته این درمانگر، مسائل مربوط به فضای دیجیتال چالش های تازه ای برای خانواده ها ایجاد کرده است:

• میزان استفاده از تلفن همراه
• حضور گوشی سر میز غذا
• انتظار پاسخ فوری به پیام ها
• کاهش زمان باکیفیت زوجین به دلیل فضای مجازی

دسته دوم، مسائل «هم خانه ای» است؛ اینکه چه کسی چه کاری را انجام دهد، زمان خواب، رفت وآمدها و اختصاص زمان برای رابطه زوجین.

و در نهایت، موضوع های همیشگی مانند مسائل مالی، خانواده همسر، شیوه تربیت فرزند، انضباط، نقش ها و ارزش ها همچنان زمینه ساز تعارض هستند.

شناخت این حوزه ها به ما کمک می کند بفهمیم تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک اغلب از دل همین موضوع های روزمره شکل می گیرد.

آیا باید جلوی بچه ها دعوا را حل کنیم؟

کامینگز هشدار می دهد که والدین باید درباره نوع دعواهایی که جلوی کودک انجام می دهند محتاط باشند. تحقیقات نشان داده برخی والدین جلوی فرزندانشان کنترل کمتری روی خود دارند.

اما این درمانگر معتقد است خانه محل آموزش زندگی واقعی است. بچه ها با چشم و گوش کوچکشان همه چیز را می بینند و می شنوند.

هر دو متخصص توافق دارند اگر تعارض به درستی مدیریت شود، کودک سود می برد. اما برخی موضوع ها بهتر است خصوصی باقی بماند؛ مانند مسائل جنسی یا موضوع های بسیار حساس.

در صورت نیاز، والدین می توانند از کلاس های مهارت فرزندپروری، کتاب های تخصصی یا مشاوره با روان شناس کمک بگیرند. این اقدام نه نشانه ضعف، بلکه نشانه مسئولیت پذیری است.

تجربه شخصی؛ وقتی عشق بزرگ تر از دعواست

راوی این مقاله می گوید تعارض های والدینش دیگر مثل گذشته بر او سایه ندارد، زیرا با تلاش شخصی و یک ازدواج سالم توانسته مسیر تازه ای بسازد. وقتی دخترانش در کودکی هنگام اختلاف نظر والدین نگران می شدند، او با یک نشانه ساده به آن ها اطمینان می داد: فاصله ای کوچک با انگشتانش نشان می داد و می گفت «اندازه دعوا این قدر است»، بعد بازوانش را باز می کرد و می گفت «اما عشق این قدر بزرگ است.»

این پیام ساده، عصاره مدیریت سالم تعارض است؛ اینکه کودک بداند اختلاف وجود دارد، اما امنیت و محبت پابرجاست.

نکات کاربردی برای کاهش تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک

پنج توصیه مهم در رابطه با تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک

1- گفتگو را با همدلی شروع کنید

اول نشان دهید طرف مقابل را می بینید و درکش می کنید. مثلا: «می دانم کار امروزت سخت بوده…»

2- حسن نیت را فرض بگیرید

به خود یادآوری کنید که همدیگر را دوست دارید. از لحن محبت آمیز استفاده کنید.

3- یادتان باشد در یک تیم هستید

به جای اینکه روبه روی هم بایستید، مسئله را روی میز بگذارید و کنار هم حلش کنید.

4- سرزنش گذشته را کنار بگذارید

اگر مهلتی گذشته، به دنبال راه حل آینده باشید. سرزنش چیزی را اصلاح نمی کند.

5- هر حرفی را می توان با مهربانی گفت

نارضایتی، خستگی یا دلخوری را هم می شود محترمانه بیان کرد.

سخنی از نی نی تینی

مهم ترین نکته این است: کودک بیش از آنکه به نبودِ دعوا نیاز داشته باشد، به امنیت بعد از دعوا نیاز دارد. اختلاف نظر طبیعی است، اما آنچه ذهن و قلب کودک را شکل می دهد، شیوه مدیریت آن است.

اگر در خانه تنشی پیش آمد:

• بعد از آرام شدن، حتما جلوی کودک آشتی و بازسازی رابطه را نشان دهید.
• به زبان ساده به او اطمینان بدهید که «ما با هم اختلاف داشتیم، اما هنوز همدیگر را دوست داریم و مراقب تو هستیم.»
• هرگز کودک را وارد ائتلاف با یکی از والدین نکنید.
• اگر احساس می کنید تعارض ها تکرارشونده و کنترل نشده است، از مشاور خانواده کمک بگیرید.

بر اساس توصیه متخصصان حوزه روان شناسی کودک در ایران، احساس «امنیت هیجانی» مهم ترین سپر محافظ در برابر تاثیر دعوای والدین بر سلامت روان کودک است. این امنیت با محبت پایدار، ثبات رفتاری و حل وفصل سالم اختلاف ها ساخته می شود.

یادتان باشد کودک شما قرار نیست شاهد یک زندگی بی نقص باشد؛ او قرار است یاد بگیرد چگونه در یک رابطه سالم، اختلاف ها مدیریت می شوند.