اختلال کم توجهی ـ بیش فعالی یا همان ADHD یکی از شایع ترین اختلالات رشدی–عصبی در کودکان است. پژوهش ها نشان می دهد اگرچه عوامل ژنتیکی نقش مهمی در بروز این اختلال دارند، اما شرایط دوران بارداری نیز می توانند به طور قابل توجهی بر سلامت روان و رفتاری کودک در آینده اثر بگذارند. در سال های اخیر، توجه پژوهشگران به تاثیر استرس بارداری بر بیش فعالی کودک بیشتر شده است؛ موضوعی که برای بسیاری از مادران باردار نگران کننده و در عین حال قابل پیگیری است. در ادامه این مقاله نیز در مورد تاثیر استرس بر بیش فعالی کودک توضیح خواهیم داد.
نقش عوامل مادرزادی و محیطی و استرس بارداری بر بیش فعالی کودک
سال هاست که متخصصان بر این باورند که ژنتیک، عامل اصلی تعیین کننده خطر ابتلا به اختلال کم توجهی ـ بیش فعالی در کودکان است. اگر یکی از والدین سابقه ADHD داشته باشد، احتمال بروز این اختلال در کودک افزایش پیدا می کند. با این حال، ژنتیک تنها عامل مؤثر نیست و محیط دوران جنینی نیز اهمیت زیادی دارد.
مطالعات جدید بررسی کرده اند که برخی رفتارهای مادر در دوران بارداری، مانند مصرف سیگار یا الکل، چگونه می توانند خطر بروز مشکلات رفتاری مرتبط با بیش فعالی را در کودکی افزایش دهند. این یافته ها نشان می دهد سلامت روان و سبک زندگی مادر در دوران بارداری، نقشی فراتر از آنچه قبلا تصور می شد، ایفا می کند.
تاثیر استرس بارداری بر بیش فعالی کودک در کنار سیگار و الکل
پژوهش های مختلف نشان داده اند کودکانی که مادرانشان در دوران بارداری سیگار مصرف کرده اند، بیشتر در معرض علائم ADHD قرار دارند. این ارتباط در مطالعات متعدد تأیید شده و نسبتا پایدار است.
در مقابل، نتایج پژوهش ها درباره مصرف الکل در بارداری متناقض بوده است؛ برخی مطالعات ارتباط معناداری یافته اند و برخی دیگر خیر. این اختلاف نتایج نشان می دهد عوامل متعددی، از جمله میزان مصرف، زمان مصرف و شرایط روانی مادر، در این موضوع نقش دارند.
در مورد تاثیر استرس بارداری بر بیش فعالی کودک نیز نتایج پژوهش ها یکدست نبوده اند، اما اغلب آن ها به یک نکته مشترک اشاره می کنند: استرس های روانی مادر در دوران بارداری می توانند در بروز یا تشدید علائم بیش فعالی در فرزند نقش داشته باشند.
بررسی علمی ارتباط استرس بارداری و شدت بیش فعالی کودک
در یک مطالعه علمی که در دانشگاه مک گیل انجام شد، پژوهشگران به طور مشخص بررسی کردند که آیا بین شدت استرس مادر در دوران بارداری و شدت علائم بیش فعالی در کودکان ارتباطی وجود دارد یا خیر.
در این پژوهش، 203 کودک 6 تا 12 ساله که به ADHD مبتلا بودند، مورد بررسی قرار گرفتند. شدت علائم بیش فعالی در این کودکان با استفاده از ابزارهای استاندارد ارزیابی رفتاری کودک و پرسش نامه های مخصوص والدین و معلمان سنجیده شد. این روش ها کمک می کند تا رفتار کودک در محیط خانه و مدرسه به طور هم زمان بررسی شود.
چگونه استرس مادران در بارداری اندازه گیری شد؟
برای ارزیابی وضعیت مادران، از پرسش نامه ای پزشکی و زنان و زایمان استفاده شد که اطلاعات مربوط به دوران قبل از بارداری، حین بارداری و پس از زایمان را بررسی می کرد. در این پرسش نامه، رویدادهای استرس زای زندگی مانند مشکلات خانوادگی، فشارهای مالی، نگرانی های شدید، سوگ و تنش های عاطفی نیز ثبت می شد.
این رویکرد جامع باعث شد پژوهشگران بتوانند تصویر دقیق تری از میزان و شدت استرس مادران در دوران بارداری به دست آورند و آن را با وضعیت رفتاری کودکان مقایسه کنند.
نتایج پژوهش درباره تاثیر استرس بارداری بر بیش فعالی کودک
نتایج این مطالعه نشان داد کودکانی که مادرانشان در دوران بارداری با استرس های متوسط تا شدید مواجه بوده اند، علائم شدیدتری از بیش فعالی و کم توجهی را نشان می دهند. در مقابل، کودکانی که مادرانشان استرس قابل توجهی را تجربه نکرده بودند، علائم خفیف تری داشتند.
علاوه بر این، مشخص شد کودکانی که در معرض سطوح بالاتر استرس مادرانه قرار گرفته بودند، بیشتر دچار علائم اضطراب و نوسانات خلقی نیز می شدند. این یافته نشان می دهد که تاثیر استرس بارداری بر بیش فعالی کودک تنها به مشکلات توجه و تمرکز محدود نمی شود و می تواند بر سلامت روان کلی کودک اثر بگذارد.
کدام دوره بارداری حساس تر است؟
یکی از بخش های مهم این پژوهش، مقایسه اثر استرس بارداری بر بیش فعالی کودک در سه ماهه های مختلف این دوران بود. نتایج نشان داد افزایش استرس در سه ماهه سوم بارداری بیشترین ارتباط را با شدت علائم بیش فعالی در کودکان دارد.
سه ماهه سوم دوره ای است که رشد مغز جنین با سرعت بالایی ادامه دارد. به همین دلیل، استرس های شدید مادر در این زمان می توانند از طریق تغییرات هورمونی و عصبی، بر تکامل سیستم عصبی جنین تاثیر منفی بگذارند.
چرا کاهش استرس در بارداری اهمیت حیاتی دارد؟
امروزه آگاهی نسبت به پیامدهای افسردگی و اضطراب مادر در دوران بارداری رو به افزایش است. پژوهش های متعدد نشان داده اند این حالات روانی می توانند رشد جنین را تحت تاثیر قرار دهند.
اگرچه این مطالعه به طور مستقیم افسردگی یا اضطراب مادر را اندازه گیری نکرده است، اما به روشنی نشان می دهد که قرار گرفتن در معرض استرس های روانی نیز می تواند پیامدهای منفی مشابهی داشته باشد. این موضوع بار دیگر بر اهمیت آرامش روانی مادر در دوران بارداری تأکید می کند.
غربالگری سلامت روان مادران باردار؛ یک ضرورت
نتایج این پژوهش نشان می دهد که تنها مراقبت های جسمی در دوران بارداری کافی نیست. غربالگری سلامت روان، شناسایی زودهنگام استرس، اضطراب و فشارهای روانی، و ارائه حمایت های لازم به مادران باردار می تواند نقش مهمی در پیشگیری از مشکلات رفتاری آینده کودک داشته باشد.
بر اساس توصیه بسیاری از منابع معتبر فارسی در حوزه سلامت مادر و کودک، مانند مطالب آموزشی وزارت بهداشت و انجمن های روان پزشکی، مدیریت استرس، دریافت حمایت خانوادگی و مراجعه به مشاور در دوران بارداری، بخشی جدایی ناپذیر از مراقبت های بارداری سالم است.
سخنی از نی نی تینی
تجربه استرس در دوران بارداری تنها یک چالش احساسی نیست؛ این استرس می تواند بر سلامت رفتاری و روانی فرزند شما تاثیر بگذارد. برای کاهش تاثیر استرس بارداری بر بیش فعالی کودک، بهتر است به نکات زیر توجه کنید:
- مراقبت از سلامت روان خود و مدیریت استرس با روش هایی مانند تنفس عمیق، مدیتیشن، ورزش سبک و فعالیت های آرام بخش.
- گفتگو با خانواده و دوستان و دریافت حمایت عاطفی.
- در صورت نیاز، مراجعه به مشاور یا روان شناس متخصص زنان و مادران.
- مشارکت در برنامه های آموزشی و کارگاه های بارداری سالم که بر سلامت روان مادران تمرکز دارند.
- پایش مداوم وضعیت سلامت جسمی و روانی در جلسات پیش از زایمان و پیگیری توصیه های پزشک.
با رعایت این نکات، نه تنها خودتان آرامش بیشتری خواهید داشت، بلکه احتمال بروز مشکلات رفتاری مانند بیش فعالی در کودک کاهش می یابد.
اگر شما هم تجربه استرس در دوران بارداری داشته اید یا روش هایی برای مدیریت آن می شناسید، می توانید تجربه خود را با دیگر مادران به اشتراک بگذارید. نظرات و تجربیات شما می تواند کمک بزرگی برای سایر مادران باشد تا با اطمینان بیشتری دوران بارداری خود را پشت سر بگذارند و سلامت روان کودکانشان را تضمین کنند.
