بستن لوله های رحم که در اصطلاح پزشکی با نام توبکتومی (Tubal Ligation) شناخته می شود، یک روش دائمی پیشگیری از بارداری است. این روش معمولا با عنوان «بستن لوله ها» یا «گره زدن لوله های رحم» بین مردم شناخته می شود. در این عمل جراحی، لوله های فالوپ بریده، مسدود یا مهر و موم می شوند تا راه رسیدن اسپرم به تخمک بسته شود و در نتیجه، بارداری رخ ندهد.
این روش ایمن، مؤثر و دائمی است و در زمان های مختلفی از زندگی یک خانم، بسته به شرایط پزشکی و تصمیم شخصی، قابل انجام است. بسیاری از زنان زمانی که از کامل شدن خانواده خود مطمئن هستند، به انجام این روش فکر می کنند.
توبکتومی چیست و چگونه عمل می کند؟
توبکتومی یا بستن لوله های رحم یک عمل جراحی بسیار مؤثر برای جلوگیری همیشگی از بارداری است. در این روش، پزشک لوله های فالوپ را برش می دهد، می بندد یا با استفاده از ابزارهای خاص آن ها را مسدود می کند تا تخمک به اسپرم نرسد.
اصطلاح «توبال» به لوله های فالوپ اشاره دارد و «لیگیشن» به معنی بستن است. در طول عمل، لوله ها با نخ های مخصوص (بخیه پزشکی)، کلیپس یا حلقه های خاص بسته می شوند یا با جریان الکتریکی مهر و موم می گردند.
دستگاه تناسلی زنان شامل واژن، رحم، لوله های فالوپ و تخمدان هاست. لوله های فالوپ در دو طرف رحم قرار دارند و وظیفه انتقال تخمک از تخمدان به رحم را بر عهده دارند. زمانی که این لوله ها بسته می شوند، نه اسپرم می تواند به تخمک برسد و نه تخمک می تواند مسیر طبیعی خود را طی کند. به همین دلیل، بارداری عملا غیرممکن می شود.
این روش با نام های «عقیم سازی زنان» یا «استریل سازی لوله ها» نیز شناخته می شود. بستن لوله های رحم ممکن است بعد از زایمان طبیعی، زایمان سزارین، هم زمان با یک عمل شکمی دیگر یا به صورت یک جراحی مستقل انجام شود. این عمل معمولا برگشت پذیر نیست و اگر هم در موارد نادری برگشت داده شود، بسیار پرهزینه و با موفقیت محدود است. همچنین، این روش هیچ محافظتی در برابر بیماری های مقاربتی ایجاد نمی کند.
چرا برخی افراد بستن لوله های رحم را انتخاب می کنند؟
بستن لوله های رحم به عنوان یکی از مطمئن ترین روش های جلوگیری از بارداری شناخته می شود و حدود ۹۹ درصد مؤثر است. اگر شخصی مطمئن باشد که دیگر قصد بارداری ندارد، این روش می تواند یک راه حل دائمی و بدون نیاز به پیگیری های مداوم باشد.
بسیاری از زنان پس از تکمیل خانواده و رسیدن به تعداد فرزندان مورد نظر خود، انجام توبکتومی را انتخاب می کنند تا دیگر نگران روش های موقتی مانند قرص، کاندوم یا آی یودی نباشند. این کار به آن ها اجازه می دهد با خیال راحت تری رابطه زناشویی داشته باشند.
در برخی شرایط خاص پزشکی، برداشتن یا بستن لوله های فالوپ برای درمان برخی بیماری ها نیز توصیه می شود. برای مثال، در زنانی که احتمال بالایی برای داشتن جهش ژنتیکی خاص مانند BRCA دارند و در معرض خطر سرطان تخمدان هستند، پزشک ممکن است انجام این عمل را پیشنهاد دهد.
از کجا بدانم برای بستن لوله های رحم آماده ام؟
قبل از تصمیم گیری برای توبکتومی باید با دقت و بدون عجله فکر کرد. اگرچه در موارد محدودی امکان باز کردن مجدد لوله ها وجود دارد، اما این عمل ماهیتی دائمی دارد و نباید آن را موقت در نظر گرفت.
زنانی که هنوز درباره بچه دار شدن در آینده تردید دارند، بهتر است به سراغ روش های برگشت پذیر بروند. روش هایی مانند:
- قرص های ضدبارداری
- آی یودی (IUD)
- کاندوم یا دیافراگم
همچنین، در برخی خانواده ها ممکن است شریک زندگی به جای خانم، وازکتومی (بستن لوله های انتقال دهنده اسپرم در مردان) را انتخاب کند که آن هم یک روش دائمی است.
چگونه برای عمل بستن لوله های رحم آماده شوم؟
پیش از انجام بستن لوله های رحم، لازم است با پزشک خود یک جلسه مشاوره کامل داشته باشید. در این جلسه درباره موارد زیر صحبت می شود:
- خطرات احتمالی عمل
- نحوه انجام جراحی
- نوع بیهوشی یا بی حسی
- مراقبت های بعد از عمل
همچنین باید مطمئن شوید که این تصمیم کاملا آگاهانه و بر اساس شرایط زندگی، سلامت جسمی و روحی و برنامه آینده شما گرفته شده است.
روش های انجام توبکتومی (بستن لوله های رحم)
در عمل توبکتومی، لوله های فالوپ به یکی از روش های زیر بسته می شوند:
- بستن با نخ بخیه مخصوص
- استفاده از حلقه یا کلیپس
- سوزاندن با جریان الکتریکی
این کار از سه روش اصلی انجام می شود:
1. بستن لوله های رحم به روش لاپاراسکوپی
در این روش، پزشک دو برش کوچک ایجاد می کند؛ یکی در ناحیه ناف و دیگری کمی بالاتر از استخوان شرمگاهی.
ابتدا یک سرم از طریق رگ دست یا بازو تزریق می شود و بیهوشی عمومی انجام می گیرد تا فرد دردی احساس نکند. سپس یک لوله باریک به اندازه قطر یک مداد، به نام لاپاراسکوپ، از طریق برش ناف وارد شکم می شود. برای دید بهتر، شکم با گاز مخصوصی پر می شود.
از برش دوم، ابزار جراحی وارد می شود و پزشک لوله های فالوپ را شناسایی کرده و با حلقه، کلیپس یا جریان الکتریکی می بندد. در پایان، محل برش ها با بخیه های قابل جذب بسته می شود.
این روش معمولا سرپایی است و بیمار اغلب ظرف کمتر از یک روز به خانه بازمی گردد. به دلیل کوچک بودن برش ها، دوران نقاهت کوتاه تر و احتمال عوارض کمتر است.
2. بستن لوله های رحم به روش لاپاراتومی
در این روش یک برش بزرگ تر روی شکم ایجاد می شود. طول این برش معمولا حدود 5 تا 12 سانتی متر است. پزشک از طریق این برش به لوله های فالوپ دسترسی پیدا می کند و آن ها را می بندد یا برمی دارد.
این روش نسبت به لاپاراسکوپی تهاجمی تر است و زمان بهبودی آن ممکن است چند هفته طول بکشد. امروزه کمتر از این روش استفاده می شود، مگر در شرایط خاص مانند انجام هم زمان با سزارین.
3. مینی لاپاراتومی برای بستن لوله های رحم
این روش شباهت زیادی به لاپاراتومی دارد، اما برش کوچک تری ایجاد می شود. معمولا در 24 ساعت اول پس از زایمان طبیعی انجام می شود؛ زمانی که مادر هنوز تحت تأثیر بی حسی اپیدورال یا نخاعی است.
در این حالت، لوله ها در نزدیکی ناف قرار دارند و دسترسی به آن ها راحت تر است. پزشک پس از بستن لوله ها، محل برش را با بخیه های جذبی می بندد.
آیا بستن لوله های رحم یک عمل سنگین است؟
شدت و سنگینی بستن لوله های رحم به روش انجام آن بستگی دارد:
- لاپاراسکوپی: سبک تر، کم تهاجمی تر و با بهبودی سریع
- مینی لاپاراتومی: متوسط، معمولا پس از زایمان
- لاپاراتومی: سنگین ترین و با دوران نقاهت طولانی تر
پزشک بر اساس سابقه پزشکی، شرایط فعلی و زمان انجام عمل (مثلا بعد از زایمان) تصمیم نهایی را می گیرد.
بعد از بستن لوله های رحم چه انتظاری داشته باشیم؟
پس از عمل، فرد به بخش ریکاوری منتقل می شود. بسته به روش جراحی، ممکن است همان روز یا روز بعد مرخص شود.
برخی نکات مهم بعد از توبکتومی:
- تا 1 الی 2 هفته از بلند کردن اجسام سنگین خودداری کنید.
- اگر تازه زایمان کرده اید، تا 4 هفته چیزی سنگین تر از نوزاد بلند نکنید.
- تا 24 ساعت رانندگی نکنید و از نوشیدن الکل بپرهیزید.
- تا 2 هفته از استخر و وان استفاده نکنید.
- نفخ شکم، درد شانه و سنگینی در روزهای اول طبیعی است.
- تهوع خفیف ممکن است وجود داشته باشد؛ مصرف خوراکی های سبک کمک می کند.
- خونریزی خفیف واژینال تا چند هفته طبیعی است.
درد خفیف، ورم شکم و خستگی در روزهای ابتدایی عادی است. اما اگر تب بالا، درد شدید یا ترشح بدبو داشتید، حتما با پزشک تماس بگیرید.
عوارض احتمالی توبکتومی
شایع ترین عوارض پس از بستن لوله های رحم شامل موارد زیر است:
- درد در ناحیه شانه ها
- نفخ
- گرفتگی شکم
- تهوع
- سرگیجه
- گلودرد به دلیل لوله بیهوشی
در موارد نادر ممکن است لوله ها دوباره به هم متصل شوند که این موضوع می تواند منجر به بارداری خارج رحمی شود؛ یک وضعیت خطرناک که نیاز به درمان فوری دارد.
برخی عوامل مانند دیابت، آندومتریوز، چاقی مفرط و سابقه جراحی های شکمی خطر عوارض را افزایش می دهند.
سندرم بعد از بستن لوله های رحم (PTLS)
برخی زنان بعد از توبکتومی علائم زیر را تجربه می کنند:
اگر چنین علائمی را در ماه ها یا سال های بعد تجربه کردید، لازم است با پزشک متخصص زنان مشورت کنید.
مدت زمان بهبودی پس از بستن لوله های رحم
مدت زمان بهبودی به نوع عمل بستگی دارد:
- لاپاراسکوپی: چند روز
- بعد از زایمان: چند هفته
- همراه با سزارین یا عمل باز شکم: تا 8 هفته
در این مدت، رعایت دقیق توصیه های پزشک برای پیشگیری از عفونت و عوارض ضروری است.
سخنی از نی نی تینی
بستن لوله های رحم یا توبکتومی یکی از روش های دائمی پیشگیری از بارداری است که می تواند انتخابی مطمئن برای زنانی باشد که تصمیم قطعی درباره پایان بارداری های آینده گرفته اند. این روش با وجود اثربخشی بسیار بالا، برگشت پذیری محدودی دارد و نیازمند آگاهی کامل، مشاوره تخصصی و بررسی شرایط جسمی و روانی فرد است. هرچند عوارض جدی در آن نادر است، اما مانند هر روش پزشکی دیگری باید با در نظر گرفتن مزایا، معایب و جایگزین ها درباره آن تصمیم گیری شود. انتخاب آگاهانه و مشورت با پزشک متخصص، نقش اصلی در رضایت بلندمدت از توبکتومی دارد.
