اضطراب پس از زایمان به معنای نگرانی شدید و خارج از حد معمولی است که پس از تولد نوزاد یا حتی پس از فرزندخواندگی رخ می دهد. اگر این وضعیت را تجربه کنید، ممکن است ذهن تان پیوسته درگیر نگرانی باشد و احساس کنید هر لحظه خطری در کمین شما یا نوزادتان است، بدون اینکه بتوانید دقیقا علت آن را پیدا کنید یا افکارتان را آرام کنید.
این نگرانی ها در روزهای آغازین والد شدن تا حدی طبیعی اند، اما در اضطراب پس از زایمان شدت و تداوم آن ها به گونه ای است که زندگی روزمره را مختل می کند و گاهی با افکار غیرمنطقی درباره رویدادهایی همراه است که احتمال وقوعشان بسیار کم است.
در برخی افراد، محرکی مشخص از گذشته (مثل تجربه ناخوشایند یک زایمان قبلی) این حالت را شعله ور می کند و در برخی دیگر، اضطراب مبهم و فراگیر است.
اضطراب پس از زایمان چیست؟
اضطراب پس از زایمان زمانی است که پس از والد شدن، افکار اضطرابی شدید و مهارنشدنی به سراغتان می آید. این افکار می توانند سرتاسر روز همراهتان باشند و به احساس خطر دائمی منجر شوند؛ خطری که گاهی حتی نامشخص است.
تفاوت این حالت با نگرانی های «عادی» بعد از تولد نوزاد در شدت، تداوم و میزان اختلالی است که در خواب، تمرکز، روابط و مراقبت از نوزاد ایجاد می کند. در چنین وضعیتی، ذهن مدام بدترین سناریوها را مرور می کند و آرام سازی فکر سخت می شود.
بدانید که شما مقصر نیستید؛ این مسئله یک مشکل پزشکی قابل درمان است و با کمک حرفه ای می توان آن را مدیریت کرد.
نمونه هایی از احساسات رایج در اضطراب پس از زایمان
- پرهیز از مکان های عمومی یا شلوغ به دلیل ترس از اینکه اتفاق بدی برای شما یا نوزادتان بیفتد.
- بیدار ماندن بیشترِ شب ها از ترس اینکه نوزاد در خواب دچار مشکل تنفسی شود.
- هراس از سپردن نوزاد حتی برای چند دقیقه به بزرگسالی که به او اعتماد دارید.
- تجربه افکار ناخواسته و ترسناک درباره آسیب دیدن نوزاد یا آسیب رساندن به او (این افکار «مزاحم و ناخواسته» هستند و معمولا با ارزش های شما در تضادند).
پژوهش ها نشان می دهند حدود «یک نفر از هر پنج زن» بعد از زایمان درجاتی از این وضعیت را تجربه می کند، هرچند آمار دقیق می تواند کمتر گزارش شود چون بسیاری از افراد درباره علائمشان صحبت نمی کنند.
اضطراب پس از زایمان می تواند هم زمان با افسردگی پس از زایمان رخ دهد؛ این دو یکسان نیستند، هرچند در برخی نشانه ها همپوشانی دارند.
اضطراب پس از زایمان چه علائمی دارد؟
اضطراب، پاسخ طبیعی بدن به خطر است، اما وقتی این پاسخ بیش فعال و دائمی شود، علائم جسمی، عاطفی و رفتاری بروز می کنند و عملکرد روزمره را مختل می سازند. توجه به مجموعه علائم و مدت زمان آن ها مهم است؛ اگر چند هفته ادامه یافت یا شدید بود، با یک متخصص صحبت کنید.
علائم جسمی اضطراب پس از زایمان
- احساس تنگی نفس یا مشکل در نفس کشیدن.
- اختلال خواب (به سختی خوابیدن، بیدار شدن های مکرر یا خواب سبک).
- احساس کشیدگی و انقباض عضلات و «گرفتگی» در بدن.
- افزایش ضربان قلب یا تپش قلب.
- کاهش اشتها.
- تهوع یا دل دردهای دوره ای.
- بی قراری و دشواری در «بی حرکت نشستن».
علائم عاطفی اضطراب پس از زایمان
- دشواری در تمرکز و جمع کردن حواس.
- احساس «لبه تیزی» یا گوش به زنگ بودن مداوم.
- ناتوانی در آرام سازی و رها کردن نگرانی ها.
- تحریک پذیری و کم حوصلگی.
- اشتغال ذهنی با ترس های غیرمنطقی.
- فکر کردن مکرر به بدترین سناریوها.
- حملات پانیک (وحشت زدگی ناگهانی).
- اضطراب فراگیر که به حوزه های مختلف زندگی سرایت می کند.
- اشک ریزی و دل نازکی.
علائم رفتاری اضطراب پس از زایمان
- پرهیز از فعالیت ها، افراد یا مکان های خاص.
- بیش ازحد محتاط بودن در موقعیت های کم خطر.
- «چک کردن»های مکرر (مثلا ثبت وسواس گونه زمان تغذیه نوزاد یا اطمینان از اینکه وسایل بالقوه خطرناک دور از دسترس هستند).
نکته مهم: هرآنچه احساس می کنید را صادقانه با مراقبان سلامت در میان بگذارید. نقش آن ها قضاوت نیست؛ هدفشان کمک به شما برای یافتن بهترین مسیر بهبود است.
اضطراب پس از زایمان از چه زمانی شروع می شود؟
زمان شروع متغیر است. این حالت می تواند از دوران بارداری آغاز شود، اما بیشتر اوقات بلافاصله پس از تولد شروع می شود.
در برخی افراد، علائم چند ماه بعد از به دنیا آمدن نوزاد ظاهر می شوند. حتی اگر مدتی از زایمان گذشته و تازه متوجه علائم شده اید، باز هم مراجعه به متخصص ارزشمند است.
مهم این است که خود را سرزنش نکنید و علائم را جدی بگیرید؛ درمان در هر زمانی می تواند مؤثر باشد.
علت های اضطراب پس از زایمان
علت یگانه ای وجود ندارد و معمولا ترکیبی از عوامل زیستی، روان شناختی و اجتماعی نقش دارند:
- تغییرات هورمونی: افت سریع برخی هورمون ها پس از زایمان می تواند خلق و ظرفیت مدیریت استرس را تحت تأثیر قرار دهد.
- کم خوابی و بی خوابی: مراقبت از نوزاد شبانه روزی است و کمبود خواب، آستانه تحمل را پایین می آورد.
- احساس مسئولیت شدید: میل طبیعی به «حفاظت کامل» از نوزاد گاهی به نگرانی فراگیر تبدیل می شود.
- رویدادهای پراسترس: تجربه شیردهی دشوار، زایمان سخت، یا خاطرات آسیب زا از گذشته می توانند محرک علائم باشند.
عوامل خطر اضطراب پس از زایمان
موارد زیر احتمال بروز اضطراب پس از زایمان را بیشتر می کنند:
- سابقه فردی یا خانوادگی اضطراب یا افسردگی.
- تجربه سقط یا از دست دادن فرزند.
- داشتن نوزاد یا کودکی با شرایط پزشکی خاص.
- سابقه اختلالات خوردن.
- مراقبت هم زمان از چند کودک.
- سرشت شخصیتی «دلواپس» یا کمال گرا.
- نداشتن همراهی همسر یا شبکه حمایتی کافی.
بخاطر داشته باشید: همیشه راهی برای پیشگیری کامل وجود ندارد. این موضوع تقصیر شما نیست و نتیجه «کاری که انجام داده اید یا نداده اید» نیست.
اگر پیشاپیش می دانید محرک هایی دارید یا سابقه اضطراب/افسردگی دارید، در دوران بارداری با مشاور گفتگو کنید و راهبردهای مقابله ای را بیاموزید؛ این کار می تواند پس از تولد بسیار کمک کننده باشد.
اضطراب پس از زایمان چه تفاوتی با افسردگی پس از زایمان دارد؟
هر دو می توانند بعد از تولد رخ دهند و گاهی هم زمان دیده می شوند؛ اما تمرکز اصلی در اضطراب پس از زایمان بر «ترس، دلشوره و نگرانی شدید» است، در حالی که در افسردگی پس از زایمان بیشتر «غمگینی عمیق، بی لذتی، احساس بی ارزشی و افت انرژی» برجسته می شود.
ممکن است فردی علائم هر دو را داشته باشد (مثلا اشک ریزی و بی حوصلگی همراه با دلشوره و حملات پانیک). تشخیص دقیق با یک متخصص سلامت روان انجام می شود و مسیر درمان را مشخص می کند.
اگر مطمئن نیستید کدام یک را تجربه می کنید، نگران برچسب ها نباشید؛ مهم این است که کمک حرفه ای دریافت کنید تا شما و نوزادتان در امنیت و آرامش باشید.
اضطراب پس از زایمان چه تأثیری بر شیردهی می گذارد؟
اضطراب شدید می تواند به چند شکل بر شیردهی اثر بگذارد:
1) اختلال در «رهاسازی شیر»: تنش و بی قراری ممکن است «رفلکس برون ریزی شیر» را موقتا دشوار کند و احساس «کم بودن شیر» ایجاد شود.
2) الگوی تغذیه نامنظم: وقتی ذهن مشغول بدترین سناریوهاست، تغذیه برحسب علائم گرسنگی نوزاد سخت تر می شود و ممکن است دفعات شیردهی کمتر یا نامنظم شود.
3) فرسودگی و کم خوابی: بی خوابی و خستگی مزمن می تواند توان و انگیزه مادر را برای ادامه شیردهی کاهش دهد.
خبر خوب این است که با مداخله به موقع (آرام سازی، روان درمانی برای اضطراب پس از زایمان، آموزش های شیردهی توسط ماما/مشاور شیردهی) اغلب می توان شیردهی موفق و لذت بخشی داشت.
اگر شیردهی برایتان استرس زا شده، راه حل های بینابینی مانند دوشیدن شیر، استفاده از برنامه های تغذیه منظم، یا کمک گرفتن از اطرافیان می تواند فشار را کمتر کند.
تشخیص و ارزیابی اضطراب پس از زایمان
گاهی برای اضطراب پس از زایمان ابزار تشخیصی «قطعی» وجود ندارد، اما در ویزیت های پس از زایمان، پزشک یا ماما با طرح چند پرسش استاندارد، شدت نگرانی، فراوانی افکار مزاحم و میزان اختلال در کارهای روزمره را می سنجد.
پاسخ های شما کمک می کند تصمیم بگیرند آیا به حمایت بیشتر، ارجاع به روان شناس/روان پزشک یا شروع درمان نیاز دارید یا نه.
از گفتن علائم خجالت نکشید؛ افراد بسیاری همین احساسات را تجربه می کنند. یک گفت وگوی صادقانه، بهترین ابزار درمانگر برای کمک مؤثر به شماست.
در کنار گفت وگو، برخی ارائه دهندگان از پرسشنامه های غربالگریِ شناخته شده استفاده می کنند تا تصویر دقیق تری از وضعیت بدهند؛ هدف، برچسب زدن نیست، بلکه رسیدن سریع تر به راه حل است.
مدیریت و درمان اضطراب پس از زایمان
درمان براساس علائم، سابقه سلامت و وضعیت شیردهی انتخاب می شود. در موارد خفیف، اصلاح سبک زندگی و مشاوره می تواند کافی باشد. اگر اضطراب پس از زایمان شدیدتر شود یا در خواب، شیردهی و مراقبت از نوزاد اختلال ایجاد کند، دارودرمانی به عنوان گزینه مطرح می شود.
درمان های سبک زندگی
- گروه حمایتی والدین تازه: گفت وگو با افرادی که تجربه مشابه دارند، احساس «تنهایی در این مسیر» را کم می کند. گروه ها می توانند حضوری یا آنلاین باشند.
- کمک گرفتن از خانواده و دوستان: سپردن بخشی از کارهای خانه یا نگهداری کوتاه مدت از نوزاد، فشار ذهنی را کاهش می دهد و زمان تنفس به شما می دهد.
- تحرک بدنی روزانه: پیاده روی سبک، تمرین های کششی یا یوگا به تنظیم سیستم استرس بدن کمک می کند.
- خودمراقبتی: وعده های غذایی مغذی، نوشیدن آب کافی و اولویت دادن به خواب باعث بهبود این وضعیت می شوند.
یادآوری دوستانه: طبیعی است که احساس کنید از هر طرف کشیده می شوید. والد شدن کار بزرگی است؛ درخواست کمک نشانهٔ مسئولیت پذیری شماست، نه ضعف.
درمان شناختی –رفتاری (CBT)
CBT روشی ساختارمند است که به شناسایی هیجان ها و تغییر الگوهای فکری کمک می کند. با قالب پرسش وپاسخ، درمانگر به شما می آموزد چگونه افکار منفی خودکار و «بدترین سناریو»ها را به چالش بکشید و عادت های سالم تری جایگزین کنید.
مزیت CBT این است که مهارت محور است؛ بخشی از آموخته ها را می توانید در خانه و در لحظه های اضطراب تمرین کنید (مثل تنفس دیافراگمی یا بازسازی شناختی).
دارودرمانی در اضطراب پس از زایمان
- مهارکننده های بازجذب سروتونین (SSRI): پرکاربردترین و از نظر پژوهشی پرپشتوانه ترین داروها برای اضطراب و افسردگی پس از زایمان اند. با افزایش سروتونین، خلق و تاب آوری بهتر می شود.
- مهارکننده های بازجذب سروتونین–نورآدرنالین (SNRI): مشابه SSRI عمل می کنند و روی نورآدرنالین هم اثر می گذارند.
- داروهای دیگر: برخی ضدافسردگی های سه حلقه ای، مهارکننده های مونوآمین اکسیداز و داروهای اثرگذار بر نورآدرنالین/دوپامین، بسته به نظر پزشک، می توانند مفید باشند.
- نکته درباره داروی جدید: در بعضی کشورها داروی «زورانولون» برای افسردگی پس از زایمان استفاده می شود که می تواند بر اضطراب، بی خوابی و خلق نیز اثر سریع بگذارد و معمولا طی 14 روز مصرف می شود. دسترسی و پوشش بیمه ای آن ممکن است در ایران متفاوت باشد.
- ترکیب درمان ها: شواهد نشان می دهد «روان درمانی + دارو» معمولا مؤثرتر از هرکدام به تنهایی است.
همهٔ داروها عوارض احتمالی دارند. پیش از شروع، درباره سود و زیان آن با پزشک گفتگو کنید. اگر در دوران شیردهی هستید، حتما این موضوع را اطلاع دهید تا گزینه های سازگارتر بررسی شوند.
چه زمانی برای اضطراب پس از زایمان به پزشک مراجعه کنم؟
در صورت مشاهدهٔ هرکدام از نشانه های زیر، با پزشک/ماما/روان پزشک تماس بگیرید:
- نگرانی تقریبا «تمام ساعات روز» و هر روز.
- احساس غرق شدن در کارهای روزمره یا ناتوانی در لذت بردن از لحظه ها.
- دشواری در برقراری پیوند عاطفی با نوزاد.
- احساس بدترشدن افکار اضطرابی یا بروز حملات پانیک.
همچنین مراقب علائم افسردگی پس از زایمان باشید (غمگینی پایدار، بی علاقگی، کاهش انرژی). اضطراب پس از زایمان چه تفاوتی با افسردگی پس از زایمان دارد؟ محور اولی «دلشوره و ترس»، و دومی «افسردگی و بی لذتی» است؛ اما همپوشانی دارند و تشخیص دقیق با متخصص است.
اگر نیاز فوری به کمک دارید
در صورت افکار آسیب به خود/دیگری یا خطر فوری، به نزدیک ترین اورژانس مراجعه کنید یا با اورژانس 115 تماس بگیرید. برای حمایت اجتماعی و روانی فوری در ایران، اورژانس اجتماعی 123 و صدای مشاور 1480 (سازمان بهزیستی) نیز در دسترس اند. اگر خارج از ایران هستید، از خدمات فوریتی کشور محل سکونت استفاده کنید.
چشم انداز و پیش آگهی اضطراب پس از زایمان
اول از همه بدانید تنها نیستید و مراقبت از نوزاد واقعا کار سختی است. احساسات شما معتبر است و شما «باعث» ایجاد اضطراب نشده اید.
بهترین اقدام، درخواست کمک حرفه ای است؛ درمانگران روزانه با چنین مواردی روبه رو می شوند و مسیرهای حمایتی یا دارویی مناسب را معرفی می کنند.
شبکهٔ حمایت خانوادگی یا دوستانه بسازید: گاهی تصور می کنیم با درخواست کمک، مزاحم دیگران می شویم؛ اما اغلب اطرافیان مشتاق یاری اند. کارهای خانه یا خرید را واگذار کنید تا زمان و انرژی برای استراحت و پیوند با نوزاد داشته باشید.
در نهایت، زمانی هرچند کوتاه برای فعالیت هایی که به شما شادی می دهند کنار بگذارید؛ چند دقیقه تمرکز بر یک سرگرمی می تواند چرخهٔ نگرانی را بشکند.
اضطراب پس از زایمان چقدر طول می کشد؟
این وضعیت «خودبه خود» معمولا از بین نمی رود، اما دائمی هم نیست. درمان به موقع، سرعت بهبود را بسیار بیشتر می کند. از انگ های اجتماعی نترسید؛ بسیاری از والدین همین مسیر را طی کرده اند و با حمایت مناسب، حال شان بهتر شده است.
آیا ممکن است برگردد؟
بله. حتی پس از یک سالگی کودک هم دوره هایی از اضطراب پرشدت ممکن است رخ دهد؛ شاید دیگر نام آن «اضطراب پس از زایمان» نباشد، اما نگرانی های والدانه می توانند ادامه یابند. اگر اضطراب دوباره زندگی تان را مختل کرد، بدون توجه به سن کودک، با متخصص صحبت کنید.
سخنی از نی نی تینی
دوران پس از زایمان هم زیباست و هم می تواند طاقت فرسا باشد. نگرانی و تردید بعد از زایمان بعد طبیعی است. اما اگر این نگرانی ها «دائمی و فراگیر» شد یا با علائم جسمی مانند تپش قلب و بی خوابی همراه بود، ممکن است با اضطراب پس از زایمان روبه رو باشید.
این تقصیر شما نیست و تنها نیستید. گفت وگو با یک متخصص می تواند اولین قدم قدرتمند برای سبک تر شدن بار ذهنی باشد. با حمایت و مراقبت مناسب، حال بهتر «دست یافتنی» است.
نظر و تجربه شما می تواند به مادر دیگری امید بدهد. اگر اضطراب پس از زایمان را تجربه کرده اید یا پرسشی درباره علائم، تفاوت با افسردگی یا تأثیر بر شیردهی دارید، در بخش دیدگاه ها با ما و دیگر مادران در میان بگذارید. اگر حال تان خیلی بد است یا افکار آسیب رسان دارید، منتظر پاسخ نمانید و همین حالا از خدمات اورژانسی و مشاوره تخصصی کمک بگیرید.
