احساس می کنید هر روز یک روش تازه برای تربیت کودک معرفی می شود و هر کسی نسخه مخصوص خودش را دارد؟ شاید شما هم بارها از روش های کلاسیک استفاده کرده اید تا فرزندتان گوش بدهد، اما هنوز هم دعوا می کند، جواب تان را تند می دهد یا خواهر و برادرش را اذیت می کند. طبیعی است که در چنین شرایطی احساس خستگی و سردرگمی کنید.
واقعیت این است که گاهی مشکل از کم کاری شما نیست، بلکه ممکن است یکی از اشتباه والدین در تربیت کودکان ناخواسته در رفتار شما تکرار شود. در ادامه، به گفته روان شناسان کودک، با ده مورد از رایج ترین اشتباه والدین در تربیت کودکان آشنا می شویم و یاد می گیریم چطور آن ها را اصلاح کنیم.
رایج ترین اشتباهات والدین در تربیت کودکان
1- اشتباه والدین در تربیت کودکان: سرزنش کردن در جمع
اگر رفتار خطرناکی دیدید (مثل دویدن وسط خیابان یا هل دادن کودک دیگر) باید همان لحظه واکنش نشان دهید. امنیت کودک اولویت دارد و تعلل جایز نیست. اما تذکر دادن در حضور دیگران، مخصوصا جلوی اقوام، دوستان یا همکلاسی ها، می تواند نتیجه معکوس داشته باشد.
وقتی کودک در جمع توبیخ می شود، ذهنش بیشتر درگیر این است که چه کسی حرف ها را شنیده تا اینکه واقعا پیام تربیتی را درک کند. احساس خجالت یا تحقیر ممکن است باعث لجبازی یا بسته شدن او شود.
بهتر است مکانی خلوت پیدا کنید و بدون حضور دیگران صحبت کنید. اگر امکانش نیست، کوتاه بگویید: «الان وقتش نیست، وقتی رسیدیم خانه درباره اش صحبت می کنیم.» این روش هم اقتدار شما را حفظ می کند و هم عزت نفس کودک را.
2- اشتباه والدین در تربیت کودکان: دستورهای مبهم دادن
چند بار گفته اید «وسایلت رو نریز زمین» اما باز هم همان اتفاق تکرار شده است؟ شاید فرزندتان دقیقا نداند چه انتظاری از او دارید.
به جای گفتن آنچه نباید انجام دهد، دقیق بگویید چه کاری باید انجام دهد. مثلا بگویید: «وقتی وارد خانه شدی، کاپشنت رو روی جالباسی آویزون کن.» این جمله روشن، عملی و قابل اجراست.
این اصل درباره تذکر دادن هم صدق می کند. اگر کودک در عصبانیت شما را هل داد، به جای «نزن!» بگویید: «ما به آدم ها ضربه نمی زنیم. اگر عصبانی هستی، می تونی به بالش ضربه بزنی.» سپس اضافه کنید: «دست ها برای نوازش کردن هستند.» این روش، جایگزین رفتار درست را آموزش می دهد.
3- اشتباه والدین در تربیت کودکان: رشوه دادن برای نتیجه فوری
وقتی کودک در فروشگاه بی قراری می کند، ممکن است وسوسه شوید بگویید: «اگه ساکت باشی برات شکلات می خرم.» شاید در لحظه جواب بدهد، اما این راه حل موقتی است.
رشوه دادن در واقع به رفتار نامناسب پاداش می دهد. کودک یاد می گیرد برای رسیدن به خواسته اش، قشقرق راه بیندازد. دفعه بعد، شدت رفتار بیشتر خواهد شد.
کودکان باید یاد بگیرند رفتار درست (مثل صبر در صف یا مهربانی با خواهر و برادر) یک انتظار طبیعی است، نه معامله ای برای گرفتن جایزه. طبق توصیه متخصصان رشد کودک در منابع فارسی حوزه روان شناسی تربیتی، پاداش باید برای تقویت رفتار مثبت برنامه ریزی شده باشد، نه برای خاموش کردن رفتار منفی.
4- اشتباه والدین در تربیت کودکان: نادیده گرفتن گرسنگی
از کودکی که گرسنه است انتظار بهترین رفتار را نداشته باشید. گرسنگی تمرکز را کم می کند و تحریک پذیری را بالا می برد.
می توانید از روش «توقف موقت» استفاده کنید. اول رفتار نادرست را کوتاه بیان کنید: «دیدم اسباب بازی رو از دست برادرت کشیدی.» بعد بگویید: «به نظر میاد گرسنه ای. بعد از یه میان وعده درباره اش حرف می زنیم.»
این روش وقتی کودک خواب آلود است هم کاربرد دارد. حتی اگر خودتان خسته باشید، احتمال واکنش تندتان بیشتر می شود. مراقبت از نیازهای اولیه، بخشی مهم از پیشگیری از اشتباه والدین در تربیت کودکان است.
5- اشتباه والدین در تربیت کودکان: سخنرانی طولانی
ریختن یک لیوان آب روی حیوان خانگی یا خرابکاری های دیگر، ناراحت کننده است. اما اغلب نیازی به سخنرانی طولانی نیست.
کوتاه توضیح دهید چرا کار اشتباه بوده، بگویید تکرار نشود و موضوع را تمام کنید. توضیح های طولانی معمولا باعث می شود کودک اصل پیام را گم کند.
پژوهش ها نشان می دهد کودکان خردسال پیام های کوتاه و روشن را بهتر درک می کنند. زیاده گویی یکی از رایج ترین اشتباه والدین در تربیت کودکان است که اثر تربیتی را کم می کند.
6- اشتباه والدین در تربیت کودکان: از کوره در رفتن
وقتی کودک وسیله مورد علاقه تان را خراب می کند، حفظ آرامش سخت است. اما فریاد زدن مانع یادگیری می شود.
کودک هنگام شنیدن داد و فریاد، یا خودش را می بندد یا مقابله می کند. در هر دو حالت، پیام تربیتی منتقل نمی شود.
برخی والدین تجربه کرده اند که تغییر لحن به آرام ولی قاطع، همراه با پیامد مشخص، نتایج بهتری دارد. شاید مشکل یک شبه حل نشود، اما در چند ماه آینده تغییر رفتار ملموس خواهد بود.
7- اشتباه والدین در تربیت کودکان: شخصی گرفتن رفتار کودک
کودکان به دلایل زیادی بدرفتاری می کنند؛ کنترل هیجان ندارند، مرزها را آزمایش می کنند یا دنبال توجه اند. این رفتارها معمولا نشانه دوست نداشتن شما نیست.
بسیاری از رفتارهای «بد» تلاش کودک برای رسیدن به خواسته ای مثل محبت، بستنی یا چند دقیقه بازی بیشتر است. اگر آن را شخصی بگیرید، ممکن است فاصله عاطفی ایجاد شود.
در عین حفظ محبت (بغل کردن و ابراز علاقه) مرز را روشن کنید: «من به تو بی احترامی نمی کنم و اجازه نمی دم تو هم بی احترامی کنی.» این تعادل، رابطه را حفظ می کند.
8- اشتباه والدین در تربیت کودکان: شرمنده کردن یا مقایسه کردن
گفتن جمله هایی مثل «ببین خواهرت چقدر آروم بازی می کنه، چرا تو نمی تونی؟» شاید به نظر انگیزشی بیاید، اما اغلب حس رقابت منفی و دلخوری ایجاد می کند.
انضباط باید روی رفتار کودک تمرکز کند، نه مقایسه او با دیگران. هر کودک مسیر رشد متفاوتی دارد.
وقتی به جای مقایسه، رفتار خوب را برجسته کنید (دیدم امروز خیلی صبور بودی) نتیجه مثبت تری می گیرید. این تغییر کوچک می تواند تعداد قشقرق ها را کاهش دهد و رابطه خواهر و برادری را بهتر کند.
9- اشتباه والدین در تربیت کودکان: تنبیه های افراطی
گاهی از شدت ناراحتی می گوییم: «یک ماه تلویزیون ممنوع!» اما انضباط مؤثر باید متناسب با رفتار باشد، نه میزان عصبانیت ما.
تنبیه های شدید هم ناعادلانه اند و هم اجرای آن ها سخت است. اگر قانونی می گذارید، باید بتوانید آن را اجرا کنید.
بهتر است قوانین خانه و پیامدهای منطقی را از قبل مشخص کنید. مثلا: «اگر ظرف ها رو خالی نکنی، قبل از دیدن برنامه مورد علاقه ات باید انجامش بدی.» شفافیت، از اشتباه والدین در تربیت کودکان پیشگیری می کند.
10- اشتباه والدین در تربیت کودکان: سهل گیری مقطعی
اگر قوانین را گاهی اجرا کنید و گاهی نه، کودک یاد می گیرد شکستن آن ها همیشه پیامد ندارد. این بی ثباتی پیام ضعف در مدیریت را منتقل می کند.
برای کودک خردسال، این موضوع گیج کننده است. اگر در بازی اجازه لگد زدن بدهید، ممکن است در زمان عصبانیت هم همان کار را تکرار کند.
انتظارات خود را مرتب مرور کنید. اگر رعایت نشد، یا تذکر دهید یا پیامد منطقی را اجرا کنید. ثبات، کلید تربیت سالم است.
چرا اشتباه والدین در تربیت کودکان تکرار می شود؟
بسیاری از والدین می دانند چه کاری درست است، اما در لحظه های پراسترس نمی توانند آن را اجرا کنند. خستگی، فشار اقتصادی، نگرانی های روزمره و حتی تجربیات تربیتی خودِ ما در کودکی، روی واکنش هایمان اثر می گذارد. گاهی ما همان روشی را تکرار می کنیم که سال ها پیش با ما انجام شده، حتی اگر از آن ناراضی بوده ایم.
از سوی دیگر، انتظارات غیرواقع بینانه از کودک هم نقش مهمی دارد. وقتی از یک کودک چهارساله انتظار داریم مثل یک نوجوان خودکنترلی داشته باشد، طبیعی است که ناامید شویم. شناخت مراحل رشد کودک، اولین قدم برای جلوگیری از اشتباه والدین در تربیت کودکان است.
راهکارهای عملی برای پیشگیری از اشتباه والدین در تربیت کودکان
در این بخش، به جای تمرکز صرف بر خطاها، به راه حل های کاربردی می پردازیم؛ راهکارهایی که هم با یافته های روان شناسی کودک هماهنگ اند و هم در فضای خانواده ایرانی قابل اجرا هستند.
1- قانون سه مرحله ای آرامش
قبل از هر واکنش تربیتی:
همین سه مرحله ساده می تواند جلوی بسیاری از رایج ترین اشتباه والدین در تربیت کودکان را بگیرد. تحقیقات حوزه تنظیم هیجان نشان می دهد وقتی والد آرام است، کودک سریع تر به تعادل برمی گردد.
2- تمرکز بر آموزش، نه تنبیه
به جای اینکه فقط بگویید «این کار اشتباه بود»، بپرسید:
«دفعه بعد چه کار بهتری می تونی انجام بدی؟»
هدف تربیت، ساختن مهارت است نه صرفا کنترل رفتار. اگر کودک بلد نیست احساس خشمش را مدیریت کند، باید این مهارت را یاد بگیرد. آموزش مهارت هایی مثل:
- بیان احساس با کلمات
- صبر کردن نوبتی
- درخواست مودبانه
- حل مسئله ساده
در بلندمدت بسیار مؤثرتر از تنبیه های مقطعی است.
3- ایجاد قوانین شفاف و قابل فهم
قوانین خانه باید:
- کوتاه و مشخص باشند
- تعدادشان محدود باشد
- پیامد منطقی و قابل اجرا داشته باشند
مثلا به جای ده قانون پراکنده، سه قانون اصلی داشته باشید:
«با احترام حرف می زنیم»، «به وسایل آسیب نمی زنیم»، «به همدیگر صدمه نمی زنیم».
وقتی قوانین روشن باشند، احتمال بروز اشتباه والدین در تربیت کودکان کمتر می شود، چون تصمیم گیری ها از قبل مشخص شده اند.
4- تقویت رفتار مثبت را جدی بگیرید
بسیاری از والدین فقط زمانی واکنش نشان می دهند که کودک خطا می کند. اما توجه مثبت، ابزار قدرتمندی برای شکل دهی رفتار است.
وقتی کودک کار درستی انجام می دهد، همان لحظه اشاره کنید:
«دیدم اسباب بازی هاتو جمع کردی، خیلی مسئولانه بود.»
این کار باعث می شود رفتار مطلوب تکرار شود. طبق توصیه متخصصان رشد کودک، توجه مثبت مؤثرتر از تذکرهای مکرر منفی است.
5- هماهنگی بین پدر و مادر
یکی از زمینه های مهم اشتباه والدین در تربیت کودکان، ناهماهنگی است. اگر یکی سخت گیر و دیگری بیش از حد آسان گیر باشد، کودک دچار سردرگمی می شود.
قبل از اجرای قوانین، با همسرتان توافق کنید:
- چه رفتاری قابل قبول نیست؟
- پیامد آن چیست؟
- در جمع چگونه واکنش نشان می دهید؟
ثبات و هماهنگی، احساس امنیت روانی کودک را افزایش می دهد.
6- مدیریت توقعات بر اساس سن کودک
- تکانشی است
- زود خسته می شود
- مفهوم صبر طولانی را نمی فهمد
کودک دبستانی:
- در حال یادگیری مسئولیت پذیری است
- نیاز به تمرین دارد، نه سرزنش مداوم
وقتی توقعات متناسب با سن باشد، بسیاری از رفتارهایی که آن ها را «لجبازی» می نامیم، در واقع بخشی طبیعی از رشد هستند.
7- جایگزین سازی به جای حذف صرف
به جای اینکه فقط بگویید «نکن»، یک رفتار جایگزین معرفی کنید.
اگر کودک روی مبل می پرد، بگویید: «پریدن روی مبل خطرناکه، اما می تونی روی تشکت بپری.»
این تکنیک ساده، هم مرز را حفظ می کند و هم نیاز کودک را نادیده نمی گیرد.
8- مراقبت از خودِ والد
خستگی، بی خوابی و فشار روانی احتمال تکرار رایج ترین اشتباه والدین در تربیت کودکان را بالا می برد. مراقبت از خود، خودخواهی نیست؛ بلکه بخشی از مسئولیت والدگری است.
حتی کارهای ساده مانند:
- ده دقیقه پیاده روی
- صحبت با یک دوست
- زمان کوتاه استراحت بدون تلفن همراه
می تواند کیفیت واکنش های شما را تغییر دهد.
اگر در تربیت کودکان اشتباه کردیم چه کنیم؟
هیچ والدی بی خطا نیست. اگر فریاد زدید یا تنبیه افراطی کردید، می توانید جبران کنید.
- از کودک عذرخواهی کنید.
- توضیح دهید که ناراحت بودید اما داد زدن روش درستی نبود.
- بگویید دفعه بعد بهتر عمل خواهید کرد.
این کار نه تنها اقتدار شما را کم نمی کند، بلکه الگوی مسئولیت پذیری را به کودک می آموزد.
سخنی از نی نی تینی
تربیت فرزند مسیر یادگیری دوطرفه است. بسیاری از اشتباه والدین در تربیت کودکان از ناآگاهی یا فشار لحظه ای ناشی می شود، نه از بی مسئولیتی. خبر خوب این است که هر اشتباه قابل اصلاح است.
با آرامش، ثبات، آموزش مهارت و توجه مثبت، می توان بسیاری از رایج ترین اشتباه والدین در تربیت کودکان را به فرصت رشد تبدیل کرد. مهم این نیست که هرگز خطا نکنیم؛ مهم این است که آگاهانه تر و مهربان تر پیش برویم.
شما کدام یک از این موارد را بیشتر تجربه کرده اید؟ آیا تا به حال متوجه شده اید که یکی از اشتباه والدین در تربیت کودکان ناخواسته در رفتار شما هم تکرار می شود؟ تجربه ها، چالش ها و حتی موفقیت های کوچک خودتان را در بخش نظرات بنویسید.
به اشتراک گذاشتن تجربه ها باعث می شود والدین دیگر هم احساس تنهایی نکنند و از راهکارهای عملی یکدیگر استفاده کنند. اگر این مقاله برایتان مفید بود، آن را برای پدر و مادرهای دیگری که به دنبال اصلاح رایج ترین اشتباه والدین در تربیت کودکان هستند ارسال کنید.
