اختلال پردازش حسی در کودکان که با نام SPD نیز شناخته می شود، به تفاوتی در نحوه پردازش اطلاعات حسی توسط مغز اشاره دارد. در این وضعیت، مغز کودک پیام هایی را که از حواس مختلف دریافت می کند، به درستی تفسیر یا تنظیم نمی کند. این موضوع می تواند روی واکنش کودک به صدا، لمس، نور، حرکت و حتی مزه و بو تأثیر بگذارد.
کودکی که دچار اختلال پردازش حسی در کودکان است، ممکن است نسبت به برخی محرک ها بیش از حد حساس باشد یا برعکس، واکنش بسیار کمی نشان دهد. کاردرمانگران نقش مهمی در کمک به کودکان و حتی بزرگسالان مبتلا به SPD دارند و با روش های تخصصی به آن ها کمک می کنند تا با چالش های حسی در زندگی روزمره بهتر کنار بیایند.
اختلال پردازش حسی در کودکان چیست؟
اختلال پردازش حسی در کودکان به این معناست که مغز کودک در درک، سازمان دهی و پاسخ دهی به اطلاعاتی که از حواس پنج گانه دریافت می شود، دچار مشکل است. این حواس شامل بینایی، شنوایی، بویایی، چشایی و لامسه هستند. علاوه بر این، حس حرکت و تعادل بدن نیز می تواند تحت تأثیر قرار بگیرد.
پزشکان و والدین معمولا اولین افرادی هستند که نشانه های SPD را در کودکان تشخیص می دهند، اما این اختلال فقط محدود به کودکی نیست و می تواند در بزرگسالی هم ادامه پیدا کند. اختلال پردازش حسی در کودکان بیشتر در کودکانی دیده می شود که شرایط عصب رشدی دارند، مانند اختلال طیف اوتیسم یا اختلال کم توجهی-بیش فعالی (ADHD). با این حال، ممکن است کودکی فقط SPD داشته باشد و هیچ تشخیص دیگری برای او مطرح نباشد.
در حال حاضر، SPD به عنوان یک تشخیص رسمی پزشکی در راهنماهای تشخیصی ثبت نشده است. با این وجود، متخصصان سلامت به اهمیت شناسایی اختلال پردازش حسی در کودکان پی برده اند و می دانند که مداخلات درمانی، به ویژه کاردرمانی، می تواند کیفیت زندگی کودک و خانواده را به طور چشمگیری بهبود دهد.
بر اساس پژوهش ها، تخمین زده می شود که از هر 20 نفر، حدود 1 تا 3 نفر درجاتی از اختلال پردازش حسی را تجربه می کنند. این آمار در کودکانی که مشکلات عصب رشدی دارند، به مراتب بالاتر است.
انواع اختلال پردازش حسی در کودکان
اختلال پردازش حسی در کودکان انواع مختلفی دارد و هر کودک ممکن است یک یا چند نوع از آن را تجربه کند. شناخت این انواع به والدین کمک می کند رفتار کودک را بهتر درک کنند.
بیش واکنشی حسی (Sensory Over-Responsivity – SOR)
در این نوع از SPD، کودک نسبت به محرک های حسی بیش از حد حساس است. صداهای معمولی، نور چراغ یا حتی تماس لباس با پوست ممکن است برای او آزاردهنده باشد. این کودکان معمولا خیلی سریع و شدید واکنش نشان می دهند.
کم واکنشی حسی (Sensory Under-Responsivity – SUR)
در این حالت، کودک برای واکنش نشان دادن به محرک های حسی به تحریک بیشتری نیاز دارد. ممکن است درد را دیرتر احساس کند یا نسبت به صدا و لمس واکنش کمی نشان دهد. گاهی والدین تصور می کنند کودک بی توجه یا بی احساس است، در حالی که مشکل از پردازش حسی اوست.
ولع حسی (Sensory Craving – SC)
کودکانی که دچار این نوع اختلال پردازش حسی در کودکان هستند، دائما به دنبال تحریک حسی اند. آن ها ممکن است مدام بدوند، بپرند یا اشیاء را لمس کنند. با این حال، این تحریک ها معمولا آن ها را آرام نمی کند و حتی می تواند باعث بی نظمی رفتاری شود.
اختلال تمایز حسی
در این نوع، کودک در تشخیص جزئیات ظریف محرک های حسی مشکل دارد. برای مثال، در اختلال تمایز شنیداری، کودک ممکن است صداها را بشنود اما در درک دقیق گفتار یا تفاوت صداها دچار مشکل باشد.
اختلال پاسچر یا وضعیت بدنی
در این حالت، کودک در درک موقعیت بدن خود در فضا مشکل دارد. حفظ تعادل، نشستن صحیح یا ثابت نگه داشتن بدن می تواند برای او دشوار باشد، به خصوص اگر عضلات مرکزی بدن ضعیف باشند.
دیسپراکسی (Dyspraxia)
این نوع از اختلال پردازش حسی در کودکان باعث مشکلات گسترده ای در حرکت و هماهنگی می شود. مهارت های حرکتی درشت مانند دویدن و بالا رفتن از پله ها و مهارت های حرکتی ظریف مثل نوشتن یا بستن دکمه ها ممکن است تحت تأثیر قرار بگیرند.
علائم و نشانه های اختلال پردازش حسی در کودکان
اختلال پردازش حسی در کودکان مجموعه ای از نشانه ها را شامل می شود که شدت و نوع آن ها در هر کودک متفاوت است. برخی کودکان ممکن است فقط یک حس درگیر داشته باشند و برخی دیگر چندین حس را هم زمان تجربه کنند.
شایع ترین علائم SPD
- برخورد مداوم با اشیاء و زمین خوردن های مکرر
- ناراحتی از برخی لباس ها یا جنس پارچه ها
- حالت تهوع یا امتناع از غذا به دلیل بافت خاص آن
- تمایل زیاد به لمس اشیاء یا افراد
- درک نکردن حریم شخصی دیگران
- واکنش شدید به صداهای بلند، نور زیاد یا لمس ناگهانی
- مشکل در انجام کارهایی که نیاز به مهارت حرکتی ظریف دارند
شدت این علائم می تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد و ممکن است با افزایش سن کودک تغییر کند.
علت های اختلال پردازش حسی در کودکان
علت دقیق اختلال پردازش حسی در کودکان هنوز به طور کامل مشخص نیست. پژوهش ها نشان می دهند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز این اختلال نقش دارند.
برخی مطالعات حاکی از آن هستند که سابقه خانوادگی مشکلات عصب رشدی، شرایط دوران بارداری و حتی تجربیات اولیه کودک می توانند در شکل گیری SPD مؤثر باشند. البته لازم است تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام شود.
عوامل خطر مرتبط با SPD
بین اختلال پردازش حسی در کودکان و نورودایورجنس (تفاوت های عصبی) ارتباط قوی وجود دارد. همچنین، این اختلال اغلب همراه با برخی شرایط روانی و رشدی دیده می شود، از جمله:
- اختلال طیف اوتیسم
- ADHD
- اختلال دوقطبی
- تأخیرهای رشدی
- اختلال تنظیم خلق مخرب
- اختلال وسواس فکری-عملی
- اسکیزوفرنی
- اختلالات یادگیری خاص
با این حال، وجود SPD به این معنا نیست که کودک حتما یکی از این اختلالات را دارد.
تشخیص اختلال پردازش حسی در کودکان
پزشکان چگونه SPD را تشخیص می دهند؟
از آنجا که اختلال پردازش حسی در کودکان تشخیص رسمی پزشکی ندارد، ممکن است کمتر از آنچه هست شناسایی شود. با این حال، آگاهی متخصصان در سال های اخیر افزایش یافته است.
اگر والدین متوجه رفتارهای حسی غیرمعمول در کودک شوند، پزشک اطفال معمولا کودک را به کاردرمانگر ارجاع می دهد. کاردرمانگر با مشاهده واکنش کودک به محرک های مختلف، بررسی سابقه رفتاری و گفت وگو با والدین، ارزیابی دقیقی انجام می دهد. در برخی موارد، مراجعه به متخصصان دیگر نیز توصیه می شود.
اختلال پردازش حسی در کودکان چگونه درمان می شود؟
درمان قطعی برای SPD وجود ندارد، اما کاردرمانی می تواند به طور مؤثری علائم را کنترل کند. این درمان ها به ویژه زمانی اهمیت دارند که اختلال پردازش حسی در کودکان عملکرد روزمره آن ها را مختل کرده باشد.
کاردرمانگران به کودک کمک می کنند تا:
- مهارت های حرکتی متناسب با سن را به دست آورد
- توانایی های مراقبت از خود را تقویت کند
- مهارت های بازی و تعامل اجتماعی را بهبود دهد
- توانایی تنظیم هیجانات و رفتار را افزایش دهد
درمان یکپارچگی حسی
درمان یکپارچگی حسی رایج ترین و مؤثرترین روش درمانی برای اختلال پردازش حسی در کودکان است. در این روش، کودک تحت نظر کاردرمانگر فعالیت های حسی هدفمند انجام می دهد.
این فعالیت ها به کودک کمک می کنند بدون احساس آشفتگی، با محرک های حسی تعامل داشته باشد. همچنین، مهارت های مقابله ای برای موقعیت های روزمره آموزش داده می شود. مطالعات نشان داده اند که این نوع درمان باعث افزایش تمرکز، بهبود رفتار و کاهش اضطراب می شود.
فعالیت های حسی روزمره در خانه و مدرسه
برای کودکان سن مدرسه، کاردرمانگر ممکن است انجام فعالیت های حسی منظم در خانه و مدرسه را توصیه کند. این فعالیت ها به کودک کمک می کنند تمرکز بیشتری داشته باشد و احساس آرامش کند.
برای مثال، ممکن است کودک در مدرسه به موارد زیر نیاز داشته باشد:
- هدفون برای کاهش صداهای مزاحم
- اسباب بازی های کوچک حسی برای تخلیه تنش
- زمان های استراحت کوتاه برای حرکت، راه رفتن یا تاب خوردن
کاردرمانی برای مهارت های حرکتی ظریف و درشت
اگر کودک دچار دیسپراکسی یا اختلال پاسچر باشد، تقویت مهارت های حرکتی اهمیت زیادی دارد. کاردرمانگر با تمرین های هدفمند به کودک کمک می کند این مهارت ها را توسعه دهد.
مهارت های حرکتی ظریف شامل نوشتن، بستن دکمه ها و استفاده از قیچی هستند. مهارت های حرکتی درشت نیز شامل دویدن، پریدن، بالا رفتن از پله ها و دوچرخه سواری می شوند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
کودکان مبتلا به اختلال پردازش حسی در کودکان معمولا نیاز به پیگیری منظم با کاردرمانگر دارند. با بزرگ تر شدن کودک و تغییر محیط های آموزشی، برنامه درمانی نیز ممکن است نیاز به تغییر داشته باشد.
چه سؤالاتی از پزشک بپرسیم؟
- روند درمان SPD چگونه است؟
- در خانه چه کارهایی می توانم انجام دهم؟
- آینده کودک من چگونه خواهد بود؟
- آیا بیمه هزینه های کاردرمانی را پوشش می دهد؟
آینده و پیش آگهی اختلال پردازش حسی در کودکان
زندگی با اختلال پردازش حسی در کودکان می تواند چالش برانگیز باشد، هم برای کودک و هم برای خانواده. اما خبر خوب این است که درمان مناسب می تواند به کودک کمک کند با دنیای اطرافش سازگارتر شود.
اگر SPD بدون درمان رها شود، ممکن است خطر بروز افسردگی، مشکلات رفتاری و انزوای اجتماعی افزایش یابد. حمایت والدین، همکاری با مدرسه و دریافت خدمات تخصصی نقش کلیدی در کیفیت زندگی کودک دارند.
سخنی از نی نی تینی
اختلال پردازش حسی در کودکان به معنای متفاوت بودن تجربه کودک از دنیای اطراف است، نه لجبازی یا بدرفتاری. هرچه آگاهی والدین بیشتر باشد، درک آن ها از نیازهای کودک عمیق تر می شود و ارتباط عاطفی سالم تری شکل می گیرد.
اگر کودک شما نشانه هایی از اختلال پردازش حسی در کودکان دارد یا تجربه ای در زمینه SPD داشته اید، در بخش نظرات با ما و سایر والدین به اشتراک بگذارید. پرسش ها و دغدغه های شما می تواند به آگاهی خانواده های دیگر کمک کند.
