اختلال استرس پس از سانحه در کودکان یا PTSD یکی از اختلالات شایع سلامت روان است که می تواند پس از تجربه یا مشاهده یک رویداد آسیب زا در کودکان ایجاد شود. این اختلال با علائمی مانند یادآوری های ناگهانی و ناراحت کننده، اضطراب، افکار و باورهای منفی، گوش به زنگی بیش ازحد و نشانه های دیگر همراه است. درمان اصلی و مؤثر اختلال استرس پس از سانحه در کودکان معمولا روان درمانی یا گفتاردرمانی است که به کودک و خانواده او کمک می کند تا با اثرات روانی تروما کنار بیایند.
درک درست این اختلال برای مادران بسیار مهم است، زیرا شناخت زودهنگام نشانه ها می تواند از مزمن شدن مشکلات روانی کودک جلوگیری کند و مسیر درمان را هموارتر سازد.
اختلال استرس پس از سانحه در کودکان چیست؟
اختلال استرس پس از سانحه در کودکان یک وضعیت روانی است که برخی کودکان پس از تجربه مستقیم یا مشاهده یک رویداد بسیار ترسناک یا تهدیدکننده دچار آن می شوند. این رویداد ممکن است جان کودک را تهدید کرده باشد یا احساس امنیت جسمی، عاطفی و حتی معنوی او را به شدت تحت تأثیر قرار داده باشد. این اختلال محدود به سن خاصی نیست و می تواند در کودکان خردسال، نوجوانان و حتی بزرگسالان دیده شود.
کودکانی که با اختلال استرس پس از سانحه در کودکان زندگی می کنند، معمولا افکار و احساسات شدید و ناخواسته ای درباره تجربه آسیب زا دارند که مدت ها پس از پایان آن رویداد ادامه پیدا می کند. این واکنش ها بخشی از پاسخ بدن و ذهن به استرس شدید هستند و می توانند زندگی روزمره کودک و خانواده را مختل کنند.
واکنش های استرسی در اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
در اختلال استرس پس از سانحه در کودکان معمولا واکنش های زیر دیده می شود:
- احساس اضطراب مداوم، خلق افسرده یا حس گناه و شرم
- دیدن کابوس های شبانه یا مرور مکرر حادثه در ذهن
- دوری کردن از موقعیت ها، مکان ها یا فعالیت هایی که کودک را به یاد حادثه می اندازد
این نشانه ها می توانند باعث ناراحتی عمیق کودک شوند و عملکرد او را در خانه، مدرسه و روابط اجتماعی مختل کنند. بسیاری از مادران گزارش می کنند که فرزندشان بعد از حادثه «دیگر مثل قبل نیست» و واکنش های احساسی شدیدتری نشان می دهد.
رویداد آسیب زا چیست؟
رویداد آسیب زا یا تروما به هر تجربه ای گفته می شود که به شدت احساس امنیت و بقای کودک را تهدید کند. این رویداد لزوما یک اتفاق کوتاه مدت مانند تصادف نیست، بلکه می تواند تجربه ای طولانی مدت باشد. برای مثال، زندگی در شرایط جنگی، تجربه آزار مداوم یا مشاهده خشونت خانگی می تواند منجر به اختلال استرس پس از سانحه در کودکان شود.
نکته مهم این است که تروما همیشه نباید مستقیما برای کودک اتفاق افتاده باشد. گاهی کودک فقط شاهد یک حادثه دلخراش بوده یا حتی از وقوع اتفاقی برای یکی از عزیزانش مطلع شده است. همین آگاهی نیز می تواند برای ایجاد این اختلال کافی باشد.
نمونه هایی از رویدادهای آسیب زا در کودکان
برخی از رویدادهایی که ممکن است زمینه ساز اختلال استرس پس از سانحه در کودکان شوند عبارت اند از:
- حوادث شدید مانند تصادف رانندگی
- آسیب جسمی جدی یا بیماری ناگهانی و خطرناک
- جنگ، درگیری های نظامی یا ناامنی اجتماعی
- بلایای طبیعی مانند زلزله، سیل، آتش سوزی یا طوفان
- آزار جسمی یا تنبیه بدنی شدید
- آزار کلامی و تحقیر مداوم
- سوءاستفاده یا آزار جنسی
- قلدری در مدرسه یا فضای مجازی
- فوت ناگهانی یکی از اعضای خانواده
در فرهنگ ایرانی، حوادثی مانند زلزله یا از دست دادن عزیزان در تصادفات جاده ای از عوامل شایع تروما در کودکان محسوب می شوند.
انواع اختلال استرس پس از سانحه
دو وضعیت روانی نزدیک به اختلال استرس پس از سانحه در کودکان وجود دارد که شناخت آن ها اهمیت زیادی دارد.
اختلال استرس حاد
این اختلال یک وضعیت کوتاه مدت است که معمولا در ماه اول پس از رویداد آسیب زا بروز می کند. اگر علائم بیش از چهار هفته ادامه پیدا کنند، ممکن است تشخیص اختلال استرس پس از سانحه در کودکان مطرح شود.
اختلال استرس پس از سانحه پیچیده (CPTSD)
این نوع زمانی ایجاد می شود که کودک در معرض تروماهای مزمن و طولانی مدت قرار گرفته باشد. نمونه هایی از آن شامل آزار جسمی یا جنسی طولانی مدت در کودکی، خشونت خانگی مداوم یا زندگی در شرایط جنگی است. کودکان مبتلا به این نوع، علاوه بر علائم PTSD، مشکلات عمیق تری در تنظیم هیجانات، تصویر ذهنی از خود و روابط اجتماعی دارند.
اختلال استرس پس از سانحه در کودکان چقدر شایع است؟
بررسی ها نشان می دهد که اختلال استرس پس از سانحه در کودکان نسبتا شایع است. حدود ۵ تا ۱۰ درصد از افرادی که یک رویداد آسیب زا را تجربه می کنند، دچار این اختلال می شوند. از آنجا که بسیاری از کودکان توان بیان احساسات خود را ندارند، احتمال تشخیص ندادن این مشکل در آن ها بیشتر است.
علائم اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
علائم این اختلال شامل کابوس های شبانه، یادآوری های ناگهانی، تحریک پذیری، عصبانیت و واکنش های شدید هیجانی است. برای تشخیص رسمی، علائم باید بیش از یک ماه ادامه داشته باشند و باعث اختلال قابل توجه در زندگی روزمره کودک شوند.
علائم اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
علائم اختلال استرس پس از سانحه در کودکان در چهار دسته اصلی قرار می گیرند:
نشانه های مزاحم (Intrusion)
- افکار تکرارشونده و ناخواسته درباره حادثه
- کابوس های شبانه
- فلش بک یا احساس زنده شدن دوباره حادثه
اجتناب
- دوری از افراد، مکان ها یا فعالیت هایی که یادآور حادثه هستند
- اجتناب از فکر کردن یا صحبت درباره اتفاق
- امتناع از بیان احساسات مرتبط با تروما
تغییر در افکار و خلق وخو
- احساس مداوم ترس، خشم، گناه یا شرم
- فراموشی بخش هایی از رویداد آسیب زا
- افکار منفی درباره خود یا دیگران
- احساس جداافتادگی از اطرافیان
- از دست دادن علاقه به فعالیت های لذت بخش
- ناتوانی در تجربه احساسات مثبت
تغییر در برانگیختگی و واکنش پذیری
- تحریک پذیری و طغیان های خشم
- رفتارهای پرخطر یا خودآزارانه
- گوش به زنگی بیش ازحد نسبت به محیط
- زود ترسیدن
- مشکلات تمرکز یا خواب
علائم اختلال استرس پس از سانحه در کودکان و تفاوت آن با بیش فعالی
کودکان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه در کودکان ممکن است نتوانند احساسات خود را به خوبی بیان کنند یا حتی تجربه ای داشته باشند که والدین از آن بی خبرند. این کودکان گاهی بی قرار، حواس پرت یا نامنظم به نظر می رسند.
این علائم ممکن است با نشانه های اختلال کم توجهی ـ بیش فعالی اشتباه گرفته شوند. به همین دلیل مراجعه به روان شناس کودک یا روان پزشک متخصص در تشخیص PTSD اهمیت زیادی دارد.
عوارض اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
برخی اختلالات روانی معمولا همراه با اختلال استرس پس از سانحه در کودکان دیده می شوند و می توانند شدت علائم را افزایش دهند، از جمله:
- اختلالات خلقی
- اختلالات اضطرابی
- برخی بیماری های عصبی
- اختلال مصرف مواد در سنین بالاتر
همچنین خطر افکار خودآزاری و خودکشی در این کودکان بیشتر است و نیاز به توجه جدی خانواده و متخصصان دارد.
دلایل ایجاد اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
حدود 60 تا 80 درصد افراد در طول زندگی خود حداقل یک رویداد آسیب زا را تجربه می کنند، اما تنها 5 تا 10 درصد آن ها دچار PTSD می شوند. هنوز مشخص نیست چرا برخی کودکان نسبت به تروما آسیب پذیرتر هستند.
مطالعات نشان می دهد که در کودکان مبتلا به اختلال استرس پس از سانحه در کودکان تغییراتی در سطح برخی هورمون ها و انتقال دهنده های عصبی و همچنین ساختار مغز دیده می شود.
تغییرات هورمونی و شیمیایی مغز
در این کودکان معمولا سطح هورمون کورتیزول طبیعی یا پایین تر از حد انتظار است، در حالی که ماده ای به نام CRF افزایش می یابد. این تغییرات باعث فعال شدن بیش ازحد پاسخ «جنگ یا گریز» می شود که با افزایش ضربان قلب، فشار خون و حالت آماده باش دائمی همراه است.
همچنین عملکرد برخی انتقال دهنده های عصبی مانند GABA، گلوتامات و سروتونین نیز دچار تغییر می شود که نقش مهمی در اضطراب و خلق وخو دارند.
تغییرات ساختاری مغز در اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
تحقیقات نشان داده اند که در اختلال استرس پس از سانحه در کودکان:
- حجم هیپوکامپ (مرکز حافظه و یادگیری) کاهش می یابد
- آمیگدالا که مسئول پردازش ترس است، بیش فعال می شود
- قشر پیش پیشانی که تنظیم هیجانات را بر عهده دارد، کارایی کمتری پیدا می کند
این تغییرات توضیح می دهند چرا کودک دائما احساس خطر می کند، حتی زمانی که محیط امن است.
عوامل خطر اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
برخی عوامل احتمال ابتلا به این اختلال را افزایش می دهند، از جمله:
- تجربه تروماهای شدید مانند آزار جنسی
- تجربه تروما در دوران کودکی
- آسیب جسمی در زمان حادثه
- احساس ترس شدید یا درماندگی
- نبود حمایت عاطفی پس از حادثه
- تروماهای طولانی مدت یا تکرارشونده
- سابقه مشکلات روانی در کودک یا خانواده
تشخیص اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
هیچ آزمایش خاصی برای تشخیص اختلال استرس پس از سانحه در کودکان وجود ندارد. پزشک یا روان شناس با بررسی علائم، سابقه پزشکی، وضعیت روانی و میزان مواجهه با تروما به تشخیص می رسد.
صحبت درباره تروما ممکن است برای کودک و مادر دشوار باشد. همراهی یکی از اعضای خانواده در جلسات تشخیصی می تواند کمک کننده باشد.
تشخیص بر اساس معیارهای راهنمای تشخیصی اختلالات روانی انجام می شود و علائم باید حداقل یک ماه ادامه داشته باشند.
درمان اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
اصلی ترین درمان اختلال استرس پس از سانحه در کودکان روان درمانی است، به ویژه درمان های شناختی ـ رفتاری. این جلسات توسط روان شناس یا روان پزشک کودک انجام می شود و شامل آموزش، حمایت و مهارت آموزی به کودک و خانواده است.
انواع درمان های مؤثر
- درمان پردازش شناختی
- درمان EMDR (حساسیت زدایی و بازپردازش با حرکات چشم)
- درمان گروهی و خانوادگی
- مواجهه درمانی تدریجی
- درمان شناختی ـ رفتاری متمرکز بر تروما
دارودرمانی در اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
در حال حاضر داروی اختصاصی برای درمان PTSD وجود ندارد، اما در برخی موارد پزشک ممکن است داروهایی مانند داروهای ضدافسردگی یا ضداضطراب را برای کنترل علائم تجویز کند. مصرف دارو در کودکان حتما باید زیر نظر پزشک متخصص باشد.
پیش آگهی اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
با درمان مناسب، بسیاری از کودکان بهبود قابل توجهی پیدا می کنند. حدود 30 درصد به طور کامل بهبود می یابند و حدود 40 درصد با وجود باقی ماندن علائم خفیف، عملکرد بهتری خواهند داشت. حمایت خانواده نقش بسیار مهمی در این روند دارد.
پیشگیری از اختلال استرس پس از سانحه در کودکان
اگرچه نمی توان از وقوع تروما جلوگیری کرد، اما عواملی وجود دارند که می توانند خطر ابتلا را کاهش دهند، از جمله:
- دریافت حمایت عاطفی از خانواده و دوستان
- شرکت در گروه های حمایتی
- آموزش مهارت های مقابله ای سالم
- تقویت حس توانمندی کودک
- کمک به دیگران پس از حوادث جمعی مانند بلایای طبیعی
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
پس از یک رویداد آسیب زا، پیگیری منظم وضعیت روانی کودک اهمیت زیادی دارد. اگر علائم شدیدتر شدند یا عملکرد کودک مختل شد، مراجعه به متخصص ضروری است.
در صورت بروز افکار خودآزاری یا خطر فوری، باید فورا به مراکز درمانی مراجعه شود.
سخنی برای مادران
مراجعه به متخصص پس از یک حادثه تلخ ممکن است سخت باشد، اما فراموش نکنید که اختلال استرس پس از سانحه در کودکان قابل درمان است. با گذشت زمان، حمایت خانواده و دریافت درمان مناسب، کودک می تواند دوباره احساس امنیت و آرامش را تجربه کند.
سخنی از نی نی تینی
اختلال استرس پس از سانحه در کودکان یک مشکل جدی اما قابل درمان است که در صورت تشخیص به موقع و حمایت درست، می توان از پیامدهای بلندمدت آن جلوگیری کرد. آگاهی مادران، مراجعه به متخصص و ایجاد محیطی امن و حمایتگر، نقش کلیدی در بهبود سلامت روان کودک دارد.
اگر شما هم تجربه ای در زمینه اختلال استرس پس از سانحه در کودکان دارید یا سؤالی درباره سلامت روان فرزندتان ذهن شما را درگیر کرده است، در بخش نظرات با ما در میان بگذارید یا این مقاله را با سایر مادران به اشتراک بگذارید تا آگاهی بیشتری ایجاد شود.
