احساس گناه در کودکان

احساس گناه در کودکان یکی از ظریف ترین هیجان هایی است که اگر درست هدایت نشود، می تواند به اضطراب، کاهش عزت نفس و حتی افسردگی منجر شود. بسیاری از مادران نمی دانند مرز بین احساس گناه سالم و آسیب زا دقیقا کجاست. شناخت درست این مرز، اولین قدم برای کمک به رفع احساس گناه در کودکان در مسیر رشد هیجانی سالم است. در ادامه بیشتر توضیح خواهیم داد.

احساس گناه در کودکان؛ چگونه با احساس گناه بیش از حد فرزندمان برخورد کنیم؟

احساس گناه در کودکان یک هیجان طبیعی و انسانی است؛ احساسی که تقریبا همه ما گاهی آن را تجربه می کنیم. این احساس به خودی خود بد نیست، اما اگر شدت بگیرد می تواند زمینه ساز هیجان های منفی دیگری شود. مانند هر هیجان دیگری، اگر در «اندازه سالم» وجود داشته باشد، حتی می تواند کارکرد مثبتی هم داشته باشد.

برخی پژوهشگران حوزه هیجان، مانند فیشِر و همکارانش، احساس گناه در کودکان را در دسته هیجان های غم انگیز مانند اندوه و تنهایی قرار می دهند. با این حال، تأکید می کنند که هرچند پشیمانی و احساس گناه در کودکان می تواند سازنده باشد، اما معمولا به عنوان یک «انگیزه دهنده قوی و پایدار» شناخته نمی شود.

به بیان ساده تر، احساس گناه می تواند به کودک کمک کند اشتباهش را بفهمد، اما اگر بیش از حد باشد، به جای اصلاح رفتار، به تضعیف عزت نفس او منجر می شود. همین مرز باریک است که نقش والدین را بسیار مهم می کند.

شکل گیری احساس گناه در کودکان به طور سالم

«مانند همدلی، احساس گناه اخلاقی نیز یک هیجان سالم است.» این دیدگاهی است که پژوهشگران رشد هیجانی کودک بر آن تأکید دارند. منظور از احساس گناه اخلاقی، همان حالتی است که کودک پس از انجام رفتار نادرست یا زیر پا گذاشتن یک قانون اجتماعی، در درون خود ناراحتی تجربه می کند.

این احساس به کودک کمک می کند از رفتارهای پرخاشگرانه یا ناپسند فاصله بگیرد. همچنین انگیزه ای در او ایجاد می کند تا رفتار خود را جبران کند؛ مثلا عذرخواهی کند، اسباب بازی شکسته را درست کند یا دل دوستی را به دست آورد.

در واقع، پشیمانی و احساس گناه در کودکان زمانی سالم است که آن ها را به سمت «اصلاح رفتار» هدایت کند، نه اینکه باعث شود خودشان را فردی بد بدانند.

سن طلایی رشد احساس گناه در کودکان

رشد این احساس گناه در کودکان معمولا بین سه تا هفت سالگی شکل جدی تری می گیرد. این بازه زمانی همزمان با رشد شناختی و فکری کودک است.

کودکان زیر سه سال هنوز درک کاملی از احساسات دیگران ندارند. آن ها به لحاظ ذهنی آماده درک مفهوم «دیگری» و تأثیر رفتارشان بر دیگران نیستند. به همین دلیل، سال های پیش دبستانی دوره ای بسیار حساس محسوب می شود.

در این سن، کودک به تدریج یاد می گیرد هیجان های خود را تنظیم کند. او کم کم متوجه می شود که رفتارهایش پیامد دارند. هماهنگ تر شدن فکر و احساس در این دوره باعث شکل گیری مهارت های مهمی مانند همدلی، دلسوزی و مسئولیت پذیری می شود.

بر اساس یافته های روان شناسان رشد کودک و منابع آموزشی منتشرشده توسط انجمن روان شناسی ایران، این دوره زمانی نقش کلیدی در پایه گذاری وجدان اخلاقی کودک دارد.

نقش والدین در ایجاد احساس گناه سالم در کودکان

وقتی می دانیم چه چیزی در حال شکل گیری است، بهتر می توانیم مسیر را هدایت کنیم. والدین می توانند به کودک کمک کنند نوع سالم احساس گناه در کودکان را تجربه کند؛ احساسی که به او نشان می دهد رفتار نادرست، هزینه عاطفی دارد.

مثلا وقتی کودک حرفی می زند که دل خواهرش را می شکند، به جای سرزنش شدید، می توان از او پرسید: «فکر می کنی خواهرت چه احساسی پیدا کرد؟» این سؤال ساده به کودک کمک می کند ارتباط بین رفتار و پیامد احساسی آن را درک کند.

اما باید مراقب باشیم که احساس گناه به شکل ناسالم درنیاید. زمانی این اتفاق می افتد که کودک خود را مسئول مسائلی بداند که هیچ کنترلی بر آن ها ندارد؛ مثل مشکلات مالی خانواده یا اختلاف های بین پدر و مادر.

در چنین شرایطی، کودک ممکن است با خود فکر کند: «اگر من بچه بهتری بودم، مامان و بابا دعوا نمی کردند.» این نوع برداشت، زمینه ساز اضطراب و حتی نشانه های افسردگی در سال های بعد می شود.

وقتی احساس گناه در کودکان ناسالم می شود

حتی یک ویژگی خوب هم اگر بیش از حد باشد، می تواند آسیب زا شود. همین موضوع درباره احساس گناه در کودکان نیز صادق است.

کودکی که هنوز به بلوغ شناختی کامل نرسیده، ممکن است پیام های تربیتی والدین را اشتباه برداشت کند. اگر مدام بشنود «تو باعث ناراحتی من شدی»، ممکن است نتیجه بگیرد که خودش فردی بد است، نه اینکه رفتارش اشتباه بوده است.

احساس گناه افراطی یا جابه جا می تواند باعث شود کودک خود را مسئول اتفاقات مختلف بداند. این حالت در بلندمدت احتمال بروز اختلال های اضطرابی را افزایش می دهد. برخی پژوهش های حوزه روان شناسی کودک نشان داده اند که این نوع احساس گناه می تواند تا بزرگسالی ادامه پیدا کند.

متأسفانه بعضی والدین برای اصلاح رفتار کودک از ایجاد حس گناه استفاده می کنند. این روش ممکن است در کوتاه مدت نتیجه بدهد، اما اگر زیاد تکرار شود، آثار منفی آن جمع می شود.

وقتی کودک بیشترِ روزها با حس گناه زندگی کند، ممکن است:

• احساس ناتوانی کند
• بی حوصله و ناراضی شود
• از خودش ناامید شود
• رفتارهای پرخاشگرانه یا گوشه گیرانه نشان دهد

در موارد شدید، سلامت هیجانی کودک به طور جدی آسیب می بیند.

درمان و مدیریت احساس گناه بیش از حد در کودکان

در اندازه مناسب، احساس گناه به ما نشان می دهد کاری انجام داده ایم که با ارزش هایمان هماهنگ نیست. این احساس به ما کمک می کند عذرخواهی کنیم، جبران کنیم و در آینده بهتر رفتار کنیم.

اما استفاده از احساس گناه به عنوان ابزار تربیتی، هم برای والدین خسته کننده است و هم برای کودک آسیب زا. این روش می تواند رابطه عاطفی والد و فرزند را تضعیف کند.

اگر می بینید پشیمانی و احساس گناه در کودکان شما بیش از حد است، یا خودتان ناخواسته از این روش استفاده می کنید، بدانید تنها نیستید. بسیاری از خانواده ها با این چالش روبه رو هستند.

گفت وگو با یک مشاور کودک می تواند بسیار کمک کننده باشد. درمانگر به کودک کمک می کند:

• مرز بین «رفتار اشتباه» و «خودِ بد بودن» را تشخیص دهد
• مسئولیت های واقعی خود را بشناسد
• افکار غیرمنطقی درباره تقصیر داشتن را اصلاح کند
• مهارت های تنظیم هیجان را یاد بگیرد

همچنین به والدین آموزش داده می شود چگونه بدون ایجاد شرم و گناه افراطی، رفتار کودک را اصلاح کنند. در ایران نیز مراکز مشاوره خانواده و کلینیک های تخصصی کودک زیر نظر سازمان نظام روان شناسی خدمات تخصصی ارائه می دهند.

سخنی از نی نی تینی

به خاطر داشته باشید که هدف تربیت، ساختن «کودک مسئول» است نه «کودک سرزنش گرِ خودش». هر زمان با اشتباه فرزندتان روبه رو شدید، به جای تمرکز بر مقصر بودن، روی اصلاح رفتار تمرکز کنید.

به او بیاموزید که اشتباه کردن بخشی از رشد است و همیشه راهی برای جبران وجود دارد. اگر احساس می کنید پشیمانی و احساس گناه در کودکان شما بیش از حد یا مداوم شده، مراجعه به مشاور کودک می تواند از شکل گیری مشکلات جدی تر در آینده پیشگیری کند.

فراموش نکنید: کودک شما باید یاد بگیرد بگوید «اشتباه کردم»، نه اینکه با خودش تکرار کند «من آدم بدی هستم».